Khi chiếc áo blouse bước lên mạng xã hội

Những ngày gần đây, dư luận liên tiếp phản ứng trước một số video liên quan đến sinh viên khối ngành sức khỏe trên mạng xã hội.

Có trường hợp sinh viên livestream tại khu vực bệnh viện, sử dụng ngôn từ thiếu chuẩn mực và có lời nói mang tính đe dọa người đang bình luận. Có trường hợp khác đăng nội dung giả định sẽ “trả đũa” người bệnh sau khi bị coi thường, trong đó nhắc đến việc cố tình gây khó khăn hoặc làm đau khi thực hiện kỹ thuật.

Dù hoàn cảnh và mức độ khác nhau, các sự việc đều chạm vào một vấn đề đặc biệt nhạy cảm: niềm tin của người bệnh đối với người hành nghề y.

Không thể xem đó chỉ là câu nói đùa

Trong đời sống thông thường, một câu nói bốc đồng đôi khi có thể được giải thích là phút thiếu suy nghĩ. Nhưng trong ngành y, những câu đùa liên quan đến thuốc, tiêm truyền, thủ thuật hay việc cố ý gây đau không thể được bình thường hóa bằng lý do “nói vui”, “làm nội dung” hay “câu lượt xem”.

Người bệnh đến bệnh viện trong trạng thái dễ tổn thương. Họ có thể đang đau, đang lo sợ và phải phụ thuộc vào sự chăm sóc của người khác. Họ trao cho nhân viên y tế quyền tiếp cận cơ thể, thông tin riêng tư và nhiều quyết định liên quan trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng.

Vì vậy, kỹ thuật y khoa không bao giờ được phép trở thành công cụ phô diễn quyền lực. Thuốc không thể trở thành chất liệu đe dọa. Kim tiêm không thể trở thành đạo cụ trả đũa. Sự đau đớn của người bệnh càng không thể được sử dụng để gây cười hay tìm kiếm tương tác.

Chiếc áo blouse không phải trang phục biểu diễn. Bệnh viện không phải trường quay. Người bệnh không phải nhân vật phụ trong một video giải trí.

Vì sao sinh viên y lại có thể phát ngôn như vậy?

Không nên vội vàng kết luận rằng tất cả sinh viên liên quan đều có bản chất xấu hoặc thật sự có ý định làm hại người bệnh. Tuy nhiên, từ góc độ tâm lý và giáo dục, có thể nhận diện một số nguyên nhân đáng lo ngại.

Trước hết là nhu cầu được chú ý trên mạng xã hội. Trong môi trường mà lượt xem, lượt thích và bình luận trở thành thước đo ảnh hưởng, người làm nội dung dễ bị cuốn vào cuộc đua gây sốc. Một câu nói bình thường có thể trôi qua rất nhanh; một câu nói cực đoan lại dễ được chia sẻ rộng rãi.

Tiếp theo là hiệu ứng mất kiểm soát khi giao tiếp trực tuyến. Khi đứng sau màn hình, con người không nhìn thấy đầy đủ sự tổn thương, sợ hãi hay thất vọng của người đối diện. Vì vậy, một số người dễ nói những điều mà họ khó nói khi đứng trước một bệnh nhân thật.

Một nguyên nhân khác là tổn thương lòng tự trọng nghề nghiệp. Sinh viên bước vào bệnh viện với mong muốn được công nhận, nhưng vẫn đang trong quá trình học tập. Khi bị người bệnh từ chối hoặc nói những lời coi thường, một số em có thể cảm thấy xấu hổ, tức giận và muốn giành lại cảm giác kiểm soát.

Nhưng cần hiểu rõ: được thực hành trên người bệnh là một cơ hội giáo dục có điều kiện, không phải quyền đương nhiên. Người bệnh có quyền biết ai đang chăm sóc mình và có quyền đồng ý hoặc từ chối sinh viên tham gia.

Ngoài ra còn có hiệu ứng nhóm. Một người nói quá giới hạn, người bên cạnh cười. Tiếng cười được hiểu như sự đồng tình. Không ai nhắc dừng lại vì sợ mất vui. Và chỉ trong vài giây, một câu đùa nội bộ có thể trở thành khủng hoảng truyền thông.

Tài khoản cá nhân không xóa được trách nhiệm nghề nghiệp

Nhiều người trẻ cho rằng mạng xã hội là không gian riêng và ngoài giờ học họ có quyền phát ngôn theo sở thích.

Quyền thể hiện quan điểm cá nhân cần được tôn trọng. Nhưng khi người đăng mặc áo blouse, đeo bảng tên, quay trong bệnh viện, sử dụng tên trường hoặc kể chuyện liên quan đến thuốc, thủ thuật và người bệnh, họ đã chủ động đưa danh tính nghề nghiệp vào nội dung.

Khi đó, một câu nói không còn được xem là chuyện riêng. Nó có thể ảnh hưởng đến uy tín cá nhân, nhà trường, bệnh viện và cả hình ảnh của ngành y.

Một nội dung đã xóa khỏi tài khoản chưa chắc đã biến mất. Ảnh chụp màn hình, video tải lại và bình luận của cộng đồng có thể tồn tại nhiều năm, ảnh hưởng đến cơ hội học tập, việc làm và tương lai nghề nghiệp.

Cần kỷ luật, nhưng không cần “hành quyết” trên mạng

Những phát ngôn lệch chuẩn phải được xác minh và xử lý nghiêm túc. Tuy nhiên, nghiêm túc không có nghĩa là vội vàng suy diễn hoặc huy động đám đông hủy hoại một con người.

Cần phân biệt rõ:

- Phát ngôn giả định với hành vi đã thực sự gây hại.

- Sai phạm lần đầu với hành vi tái phạm.

- Thiếu nhận thức có thể giáo dục lại với ý định cố ý xâm hại người bệnh.

Công chúng có quyền phê phán hành vi sai. Nhưng việc truy tìm, phát tán thông tin cá nhân, xúc phạm gia đình hoặc kêu gọi chấm dứt toàn bộ tương lai của một sinh viên không làm đạo đức xã hội tốt đẹp hơn.

Một sai lầm trên mạng không nhất thiết phải đóng lại con đường nghề nghiệp. Nhưng người mắc sai lầm phải hiểu rõ mình đã làm tổn thương điều gì, chịu trách nhiệm, xin lỗi đúng đối tượng, học lại chuẩn mực nghề nghiệp và chứng minh sự thay đổi.

Trường y và bệnh viện phải làm gì?

Các trường đào tạo khối ngành sức khỏe cần đưa đạo đức nghề nghiệp trên môi trường số thành nội dung bắt buộc trước khi sinh viên vào bệnh viện.

Sinh viên phải được học và thực hành các tình huống cụ thể: có được livestream trong bệnh viện hay không; xử lý thế nào khi bệnh nhân từ chối; làm gì khi bạn cùng nhóm quay clip; phản ứng ra sao khi bị xúc phạm; trách nhiệm thế nào khi làm lộ thông tin người bệnh.

Bệnh viện cũng cần ban hành quy định rõ ràng: không livestream trong khu vực khám chữa bệnh; không quay chụp người bệnh và hồ sơ trái quy định; không sử dụng thuốc, thủ thuật và bệnh tật làm nội dung giải trí; không nhân danh bệnh viện khi chưa được phép.

Người hướng dẫn lâm sàng phải làm gương. Không thể yêu cầu sinh viên tôn trọng người bệnh nếu chính nhân viên y tế vẫn dùng lời lẽ miệt thị, đặt biệt danh hoặc xem sự đau đớn của người bệnh như câu chuyện mua vui.

Đạo đức nghề nghiệp phải được đánh giá như một năng lực bắt buộc, bên cạnh kiến thức và kỹ thuật.

Lời kết

Mạng xã hội không phải kẻ thù của ngành y. Nếu được sử dụng đúng, nó có thể giúp phổ biến kiến thức, chống tin giả, kết nối cộng đồng và lan tỏa lòng nhân ái.

Vấn đề không nằm ở chiếc điện thoại. Vấn đề nằm ở nhận thức, lòng trắc ẩn và khả năng tự kiểm soát của người cầm nó.

Một sinh viên có thể dùng mạng xã hội để hướng dẫn sơ cứu, giải thích bệnh tật và giúp cộng đồng hiểu đúng về y học. Nhưng cũng chỉ bằng vài giây thiếu suy nghĩ, người ấy có thể làm tổn thương niềm tin mà nhiều thế hệ thầy thuốc đã dày công xây dựng.

Một phát ngôn trên mạng có thể chỉ kéo dài vài giây. Nhưng niềm tin bị tổn thương có thể cần nhiều năm mới phục hồi.

BS.CK2 Huỳnh Thanh Hữu

Phó Giám đốc Bệnh viện Đa khoa Vĩnh Long