Một tiếng quát để giữ gìn đạo đức ngành Y
Có một câu chuyện ba tôi kể từ ba chục năm trước mà mỗi lần nhớ lại tôi vẫn thấy "thót tim"...
Hồi đó, ba tôi là trợ giảng môn Giải phẫu, có tiếng là rất nghiêm. Trong một buổi thực hành, ông phát hiện hai sinh viên đứng phía cuối phòng cười đùa trước thi thể của người đã hiến thân cho y học. Cả phòng chỉ nghe một tiếng quát: “CÚT!”. Hai sinh viên bị mời ra ngoài ngay lập tức, khỏi nhắc nhở dài dòng.
Lý do thì quá rõ ràng: người nằm đó không còn khả năng tự bảo vệ nhân phẩm của mình, nên người thầy phải làm điều đó.
Nhiều người cho rằng cách dạy như vậy là quá nghiêm. Nhưng chính sự nghiêm khắc ấy thiết lập một nguyên tắc mà không giáo trình nào thay thế được: nghề y bắt đầu từ sự tôn trọng con người.
Gần đây, khi xuất hiện các trường hợp sinh viên y khoa livestream trong bệnh viện với lời lẽ phản cảm, thậm chí đem các tình huống điều trị ra làm trò đùa, vấn đề không còn nằm ở một đoạn video. Điều đáng quan ngại là những ranh giới cơ bản của nghề Y dường như đang bị làm mờ.
Y khoa là lĩnh vực đặc thù. Bác sĩ được trao quyền can thiệp trực tiếp vào cơ thể và sức khỏe của người khác. Quyền lực này không đến từ bằng cấp, mà từ sự tin tưởng mà người bệnh trao cho. Khi niềm tin bị xói mòn, hậu quả không dừng lại ở một cá nhân, mà còn làm lung lay niềm tin của xã hội đối với ngành y.
Vì vậy, chuẩn mực dành cho người học y luôn cao hơn mặt bằng chung. Không cần hoàn hảo, nhưng có những ranh giới tuyệt đối không được phép vượt qua: không đùa cợt về cái chết, không biến bệnh nhân thành nội dung câu view hay giải trí, không dọa dẫm bệnh nhân vì mục đích bán hàng.
Điều đáng nói là các hành vi lệch chuẩn này đang lặp lại. Khi một hiện tượng xuất hiện nhiều lần, nó không còn là cá biệt, mà phản ánh vấn đề của môi trường đào tạo.
Câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “ai sai”, mà là “ai chịu trách nhiệm điều chỉnh”.
Trước đây, những hành vi thiếu tôn trọng thường được chấn chỉnh ngay tại chỗ. Hiện nay, nhiều trường hợp chỉ bị xử lý sau khi đã lan truyền trên mạng xã hội. Cách tiếp cận này mang tính phản ứng “dọn rác”, không phải là để phòng ngừa.
Trong khi đó, tính chuyên nghiệp của người thầy thuốc (professionalism) - không thể hình thành bằng lý thuyết trên giảng đường. Nó cần được rèn qua từng tình huống cụ thể, với phản hồi kịp thời và rõ ràng.
Một lời nói không phù hợp cần được sửa ngay.
Một hành vi lệch chuẩn cần được chặn ngay.
Sinh viên phải được học theo gương của những đàn anh đi trước. Sự trì hoãn không chỉ làm giảm hiệu quả giáo dục mà còn làm mờ ranh giới đúng – sai.
Nếu sai phạm lặp lại, cần xem xét lại hệ thống: nếu sinh viên gen Z còn không hiểu cả những ranh giới ngầm này thì nên có giờ giảng từ đầu và có chế tài có đủ sức răn đe.
Những hành vi xúc phạm bệnh nhân, cố ý tạo nội dung phản cảm trong bệnh viện cần được xử lý một cách hệ thống: đình chỉ thực tập, đào tạo bổ sung về y đức, và trong trường hợp nghiêm trọng phải đuổi khỏi trường.
Quay lại câu chuyện ban đầu, tiếng quát của người thầy năm đó không chỉ là phản ứng tức thời. Nó xác lập một giới hạn rõ ràng, cần thiết trong đào tạo y khoa. Bởi cuối cùng, điều xã hội cần không phải là những bác sĩ nhí nhố gây chú ý bởi số like/view, mà là những người đáng tin cậy, bắt đầu từ thái độ và nhân cách của mình.
TS.BS Phạm Nguyên Quý
Trưởng khoa Ung thư Nội khoa, Bệnh viện Trung ương Kyoto Miniren
NCV lâm sàng Đại học Kyoto
Đồng sáng lập Y học cộng đồng
BS tư vấn/cố vấn tại Bernard Healthcare và OHDoctor
