TTND.PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên: Kết nối trí thức y khoa, đưa tiếng nói chuyên môn vào đời sống

Năm 2016, sau khi thôi giữ chức Thứ trưởng Bộ Y tế, PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XVI bầu làm Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam.

Đại hội khi đó có 101 đoàn đại biểu thuộc các hội chuyên khoa và hội y học địa phương, đại diện cho hơn 200.000 hội viên trên cả nước. Năm năm sau, tại Đại hội XVII, bà tiếp tục được tín nhiệm giữ cương vị Chủ tịch Tổng hội nhiệm kỳ 2021-2026.

Hai nhiệm kỳ ấy đặt người từng nhiều năm làm quản lý nhà nước vào một môi trường rất khác.

Tổng hội Y học Việt Nam không vận hành bằng mệnh lệnh hành chính. Đây là tổ chức xã hội - nghề nghiệp quy tụ các giáo sư, bác sĩ, nhà khoa học, nhà quản lý cùng hàng trăm nghìn hội viên thuộc nhiều chuyên ngành và địa phương khác nhau.

Để một cộng đồng trí thức rộng lớn cùng hướng đến những mục tiêu chung, điều cần thiết không chỉ là tổ chức bộ máy, mà còn là khả năng lắng nghe, tập hợp chuyên môn và tạo được sự đồng thuận.

Đây cũng trở thành dấu ấn khá rõ trong chặng đường 10 năm của TTND.PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên tại Tổng hội.

Nền tảng của người thầy thuốc và nhà quản lý y tế

Trước khi trở thành người đứng đầu Tổng hội Y học Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên đã đi qua nhiều tầng nấc của hệ thống y tế.

Từ nền tảng của một người làm chuyên môn, bà từng giữ cương vị Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh, sau đó nhiều năm đảm nhiệm chức vụ Thứ trưởng Bộ Y tế.

Sự dịch chuyển ấy cũng làm thay đổi phạm vi của những vấn đề mà người bác sĩ phải giải quyết.

Từ câu chuyện của từng người bệnh, công việc mở rộng sang sức khỏe cộng đồng, an sinh xã hội, nguồn lực y tế và cuối cùng là những chính sách có tác động đến hàng triệu người.

Tại Bộ Y tế, một trong những lĩnh vực PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên trực tiếp phụ trách là khám, chữa bệnh - nơi gần như mọi chính sách y tế cuối cùng đều phải được kiểm nghiệm bằng chất lượng điều trị và sự an toàn của người bệnh.

Theo phân công lãnh đạo Bộ năm 2013, bà phụ trách các lĩnh vực khám chữa bệnh, bảo hiểm y tế, y học cổ truyền, hành nghề y tư nhân, bảo vệ sức khỏe cán bộ Trung ương và hoạt động của các hội nghề nghiệp y - dược; đồng thời theo dõi nhiều bệnh viện tuyến cuối và bệnh viện thuộc các trường đại học y - dược.

Đó cũng là giai đoạn ngành y tế đứng trước nhiều yêu cầu về nâng cao chất lượng bệnh viện, đổi mới thái độ phục vụ và bảo đảm quyền lợi người bệnh.

PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên tham gia chỉ đạo chương trình đổi mới phong cách, thái độ phục vụ của cán bộ y tế hướng tới sự hài lòng của người bệnh; tăng cường kiểm tra chất lượng, đường dây nóng và xử lý phản ánh tại các cơ sở khám chữa bệnh.

Nhưng một lĩnh vực gắn với bà từ khá sớm là bảo hiểm y tế.

Từ những năm 2000, bà đã tham gia xử lý các vấn đề rất cụ thể về thanh toán chi phí vật tư y tế, cơ chế cung ứng và khả năng chi trả của quỹ BHYT. Năm 2005, đại diện Bộ Y tế và Bộ Tài chính ban hành các thông tư liên tịch hướng dẫn thực hiện BHYT bắt buộc và BHYT tự nguyện.

Bài toán đặt ra khi đó đến nay vẫn còn tính thời sự: mở rộng quyền lợi cho người bệnh nhưng đồng thời phải bảo đảm nguồn lực của hệ thống.

Bảo hiểm y tế vì vậy không đơn thuần là chuyện tăng hay giảm mức chi. Phía sau mỗi quyết định là sự cân bằng giữa ba yêu cầu: người dân được tiếp cận dịch vụ cần thiết, cơ sở y tế có điều kiện cung cấp dịch vụ và quỹ bảo hiểm duy trì được khả năng chi trả lâu dài.

Kinh nghiệm tại địa phương, cộng với nhiều năm phụ trách những lĩnh vực trọng yếu của Bộ Y tế, giúp PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên tích lũy một góc nhìn khá toàn diện về hệ thống.

Bà hiểu chính sách được xây dựng như thế nào, nhưng cũng hiểu chính sách ấy khi đi xuống bệnh viện sẽ tác động ra sao tới bác sĩ và người bệnh.

Đây trở thành nền tảng quan trọng khi bà rời bộ máy quản lý nhà nước và bước sang một vị trí hoàn toàn khác: đại diện cho tiếng nói của cộng đồng nghề nghiệp.

10 năm tạo những mối nối trong cộng đồng y học

Năm 2016, khi PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên bắt đầu nhiệm kỳ Chủ tịch đầu tiên, Tổng hội Y học Việt Nam đã là một mạng lưới nghề nghiệp lớn.

Nhưng quy mô cũng đặt ra một bài toán: làm sao để tri thức của hàng chục hội chuyên khoa, các hội y học địa phương và đội ngũ chuyên gia đầu ngành không tồn tại như những “ốc đảo” riêng biệt.

Trong hai nhiệm kỳ, các hoạt động của Ban Thường vụ, Ban Chấp hành, hội thành viên, viện và trung tâm trực thuộc được duy trì; các chương trình nghiên cứu, đào tạo liên tục, hội nghị khoa học và truyền thông giáo dục sức khỏe được mở rộng.

Tại Đại hội XVII năm 2021, lãnh đạo Chính phủ ghi nhận Tổng hội đã có những đổi mới trong tổ chức và phát huy trí tuệ chuyên gia trong nghiên cứu, tuyên truyền giáo dục sức khỏe, tư vấn, phản biện và giám định xã hội.

Quy mô của mạng lưới cũng tiếp tục phát triển.

Nếu Đại hội XVI năm 2016 đại diện cho hơn 200.000 hội viên, đến giai đoạn cuối nhiệm kỳ XVII, Tổng hội đã trở thành mạng lưới gồm hơn một trăm hội thành viên với hàng trăm nghìn hội viên trên cả nước.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng.

Dưới hai nhiệm kỳ của PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, Tổng hội từng bước tăng vai trò như một đầu mối kết nối khoa học giữa giới chuyên môn và cơ quan quản lý.

Các hội nghị khoa học toàn quốc với chủ đề “Nghiên cứu và ứng dụng trong y học” được tổ chức thường niên, tạo diễn đàn cho bác sĩ, nhà nghiên cứu và nhà quản lý chia sẻ những tiến bộ mới và khả năng chuyển các kết quả nghiên cứu vào thực hành.

Năm 2025, hội nghị có gần 350 đại biểu tham dự. PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên khi đó nhấn mạnh mục tiêu tạo không gian để các nhà khoa học chia sẻ, cập nhật nghiên cứu và đưa những kết quả có giá trị vào thực tế khám chữa bệnh.

Đến tháng 8/2026, Tổng hội tiếp tục phối hợp Bộ Y tế tổ chức Hội nghị Khoa học thường niên với cùng trục “Nghiên cứu và ứng dụng trong y học”, nằm trong khuôn khổ chương trình phối hợp giữa Bộ Y tế và Tổng hội về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân giai đoạn 2022-2026.

Một công trình thể hiện khá rõ khả năng tập hợp trí thức của Tổng hội là Từ điển Bách khoa Y học Việt Nam.

Sau nhiều năm xây dựng, công trình được hoàn thành với khoảng 6.100 mục từ thuộc 41 chuyên ngành, huy động hơn 200 giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ tham gia biên soạn, thẩm định và nghiệm thu.

Không một chuyên gia hay chuyên ngành riêng lẻ có thể tạo nên một công trình như vậy. Giá trị của nó nằm chính ở việc biến kiến thức của nhiều thế hệ và nhiều chuyên khoa thành một tài sản học thuật chung.

Đó cũng là cách nhìn phù hợp với vai trò của người đứng đầu Tổng hội: không thay thế chuyên môn của các chuyên gia mà tạo điều kiện để những chuyên môn ấy kết nối và bổ sung cho nhau.

Năm 2025, nhân kỷ niệm 70 năm thành lập, Tổng hội Y học Việt Nam được trao Huân chương Lao động hạng Nhất. Đây là sự ghi nhận cho đóng góp của nhiều thế hệ cán bộ, hội viên và các tổ chức thành viên, trong đó có chặng đường 10 năm Tổng hội do PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên làm Chủ tịch.

Đưa tiếng nói của người thầy thuốc đến gần chính sách

Nếu có một điểm nối rõ nhất giữa thời kỳ làm Thứ trưởng Bộ Y tế và giai đoạn lãnh đạo Tổng hội, đó là câu chuyện chính sách phải được đối chiếu với thực tiễn.

Khi còn trong cơ quan quản lý, PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên trực tiếp tham gia xây dựng và triển khai chính sách.

Tại Tổng hội, vai trò thay đổi.

Thay vì ban hành hay tổ chức thực thi, một tổ chức nghề nghiệp có thể huy động chuyên gia để đánh giá, phản biện và đưa những bằng chứng từ thực tế trở lại bàn xây dựng chính sách.

Trong hai nhiệm kỳ, Tổng hội tăng cường tham gia tư vấn, phản biện và giám định xã hội đối với nhiều vấn đề của ngành y tế. Các chuyên gia thuộc Tổng hội đóng góp ý kiến vào chính sách khám bệnh, chữa bệnh, bảo hiểm y tế, dược, phòng bệnh và nhiều văn bản chuyên ngành.

Một ví dụ khá rõ tiếp tục liên quan đến BHYT.

Năm 2017, trước tình trạng nhiều địa phương bội chi quỹ khám chữa bệnh, Tổng hội Y học Việt Nam phối hợp với Bảo hiểm xã hội Việt Nam và Bộ Y tế thực hiện đánh giá nhanh việc sử dụng quỹ tại Thái Bình, Thanh Hóa, Quảng Nam và An Giang.

Kết quả được đưa vào cuộc thảo luận giữa Chính phủ, Bộ Y tế, Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Bộ Tài chính và các địa phương về nguyên nhân cũng như giải pháp kiểm soát chi phí.

Ở đây, Tổng hội không đóng vai trò cơ quan quyết định.

Giá trị của một tổ chức nghề nghiệp nằm ở việc cung cấp thêm một lớp đánh giá từ chuyên môn và thực tiễn điều trị, để chính sách không chỉ được nhìn qua những con số tài chính.

Với riêng PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, đây cũng là một đường nối thú vị trong sự nghiệp.

Khi làm Thứ trưởng, bà tham gia xây dựng và quản lý cơ chế BHYT. Khi đứng đầu Tổng hội, bà lại có thể huy động giới chuyên môn tham gia đánh giá hiệu quả vận hành của chính sách đó.

Cùng một vấn đề nhưng ở hai phía khác nhau.

Ở cơ quan quản lý, câu hỏi là một chính sách nên được thiết kế ra sao.

Ở tổ chức nghề nghiệp, câu hỏi trở thành: khi chính sách đi vào bệnh viện, điều gì đang xảy ra với bác sĩ, cơ sở y tế và người bệnh?

Khả năng nhìn thấy cả hai phía giúp vai trò kết nối của PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên có thêm chiều sâu.

Nó cũng giải thích vì sao trong những năm làm Chủ tịch Tổng hội, bà nhiều lần nhấn mạnh việc phát huy trí tuệ của đội ngũ chuyên gia để tham gia phản biện, xây dựng chính sách và giải quyết các vấn đề thực tế của ngành.

Hội nhập khu vực và phép thử của đại dịch

Năm 2018 đánh dấu một bước mở rộng khác của Tổng hội khi Việt Nam đăng cai Hội nghị lần thứ 18 của Hội Y học các nước Đông Nam Á - MASEAN tại Hà Nội.

Tại hội nghị, Chủ tịch Hội Y học Thái Lan trao biểu trưng cho PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, đánh dấu việc Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam tiếp nhận vai trò Chủ tịch MASEAN. Đại diện các hiệp hội y khoa Indonesia, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam cùng tham dự.

Các nội dung thảo luận cho thấy hoạt động hợp tác không chỉ dừng ở trao đổi kỹ thuật điều trị.

MASEAN đặt ra những vấn đề như quản lý hành nghề, tác động của các mô hình quản lý chi phí y tế, chất lượng tạp chí khoa học, đăng ký hành nghề và hợp tác giữa các hiệp hội y khoa trong khu vực.

Rồi COVID-19 xuất hiện.

Đại dịch trở thành phép thử đặc biệt đối với cả hệ thống y tế lẫn khả năng kết nối của các tổ chức nghề nghiệp.

Trong nước, Tổng hội cùng các hội thành viên huy động đội ngũ chuyên gia tham gia truyền thông kiến thức phòng chống dịch, đào tạo, hỗ trợ chuyên môn và tư vấn cho các địa phương.

Ở phạm vi khu vực, các hiệp hội y khoa chuyển sang hình thức kết nối trực tuyến để chia sẻ kinh nghiệm ứng phó với COVID-19.

Trong một thời điểm thông tin về dịch bệnh thay đổi liên tục, việc đưa tri thức khoa học chính xác đến nhân viên y tế và cộng đồng trở thành nhiệm vụ không kém phần quan trọng so với các hoạt động chuyên môn khác.

Đại dịch cũng cho thấy một giá trị cốt lõi của những mạng lưới như Tổng hội Y học hay MASEAN: khi một vấn đề vượt khỏi phạm vi của một bệnh viện, một chuyên khoa hay một quốc gia, cần có những đầu mối đủ rộng để kết nối tri thức và con người.

Sau COVID-19, hướng kết nối ấy tiếp tục được mở rộng sang những vấn đề mới.

Tổng hội tăng cường các hội nghị nghiên cứu - ứng dụng, thúc đẩy hợp tác giữa giới khoa học với cơ quan quản lý và cập nhật những xu hướng như y học chính xác, công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo trong chăm sóc sức khỏe.

Đến năm 2026, khi nhiệm kỳ XVII bước vào chặng cuối, Tổng hội vẫn duy trì các hội nghị khoa học thường niên phối hợp với Bộ Y tế, với mục tiêu đưa những tiến bộ nghiên cứu vào chẩn đoán, điều trị, dự phòng và quản lý y tế.

Mười năm kể từ khi nhận vai trò Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, công việc của TTND.PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên đã khác đáng kể so với thời kỳ bà làm quản lý nhà nước.

Nhưng điểm xuất phát và đích đến gần như không thay đổi: người bệnh, người thầy thuốc và chất lượng của hệ thống y tế.

Điều thay đổi là phương thức.

Nếu trước đây công cụ của bà là quản lý và chính sách, thì tại Tổng hội, công cụ quan trọng hơn là tri thức, sự đồng thuận và khả năng kết nối con người.

Và dấu ấn của một người đứng đầu tổ chức trí thức có lẽ cũng nằm ở đó: không phải mọi thành quả đều mang tên mình, nhưng có thể tạo ra những mối nối để nhiều người cùng phát huy năng lực.

Giữa chuyên môn và chính sách. Giữa các thế hệ thầy thuốc. Giữa các hội chuyên ngành và địa phương. Giữa y học Việt Nam với đồng nghiệp trong khu vực.

Khi những mối nối ấy tiếp tục vận hành sau một nhiệm kỳ, giá trị của chúng cũng vượt ra ngoài dấu ấn của một cá nhân.