TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu: Một đời nghề gắn với những dịch bệnh chưa bao giờ đứng yên

Ngày 25/9/2026, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu được bầu giữ chức Phó Chủ tịch Hiệp hội Y học TPHCM nhiệm kỳ 2026-2031. Ông đồng thời là Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM, Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TPHCM và Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm Việt Nam.

Những chức vụ ấy phản ánh khá rõ hành trình nghề nghiệp của một bác sĩ dành phần lớn sự nghiệp cho những căn bệnh mà đặc điểm lớn nhất là luôn thay đổi.

Từ sốt xuất huyết, viêm não, HIV/AIDS, Ebola đến COVID-19, mỗi dịch bệnh đặt ra một bài toán khác nhau. Với TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, kinh nghiệm tích lũy qua hơn 30 năm không chỉ nằm ở chẩn đoán hay điều trị từng bệnh nhân, mà ngày càng mở rộng sang câu hỏi lớn hơn: một thành phố phải chuẩn bị hệ thống như thế nào để khi dịch bệnh mới xuất hiện, y tế không bắt đầu từ con số không.

Hơn ba thập kỷ chọn bệnh truyền nhiễm làm con đường chuyên môn

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu sinh năm 1966 tại Hạnh Thông, Gia Định cũ, nay thuộc TPHCM. Ông tốt nghiệp Đại học Y Dược TPHCM năm 1990, sau đó trúng tuyển chương trình bác sĩ nội trú và tiếp tục đào tạo chuyên khoa Truyền nhiễm. Từ năm 1994, ông công tác tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM.

Sự lựa chọn này đưa ông vào một lĩnh vực đặc biệt của y khoa.

Nếu nhiều bệnh mạn tính cho phép bác sĩ theo dõi một diễn tiến tương đối ổn định, bệnh truyền nhiễm luôn đi kèm yếu tố bất định: tác nhân mới, biến thể mới, dịch bệnh bùng phát, những quần thể chưa có miễn dịch và đôi khi là những câu hỏi mà y văn chưa kịp đưa ra câu trả lời.

Sốt xuất huyết dengue trở thành một trong những hướng nghiên cứu sớm và lâu dài của ông.

Năm 2009, BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu hoàn thành chương trình Tiến sĩ tại The Open University, Vương quốc Anh, trong khuôn khổ hợp tác nghiên cứu với Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford tại Việt Nam - OUCRU. Luận án của ông nghiên cứu các yếu tố tham gia vào cơ chế bệnh sinh của sốt xuất huyết dengue ở người trưởng thành Việt Nam.

Sau đó, tên ông tiếp tục xuất hiện trong nhiều công trình hợp tác với OUCRU và các nhóm nghiên cứu quốc tế về dengue, từ đáp ứng miễn dịch, nguy cơ diễn tiến nặng, đặc điểm lây truyền trong hộ gia đình đến ứng dụng học máy để phân tầng nguy cơ bệnh nhân nhập viện. 

Không chỉ giới hạn ở dengue, ông còn tham gia các nghiên cứu về bệnh truyền nhiễm mới nổi và hiếm gặp. Một công trình năm 2016 trên Clinical Infectious Diseases mô tả ca nhiễm Trypanosoma evansi ở người đầu tiên được báo cáo tại Đông Nam Á, với sự tham gia của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM, OUCRU và nhiều nhóm nghiên cứu quốc tế. 

Năm 2011, BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu được bổ nhiệm làm Giám đốc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM, đồng thời kiêm nhiệm Phó Trưởng Bộ môn Nhiễm, Đại học Y Dược TPHCM. Ông giữ cương vị Giám đốc bệnh viện đến năm 2021. 

Đó là một thập kỷ mà bệnh viện liên tục phải chuẩn bị cho những nguy cơ dịch bệnh mới. Năm 2014, khi thế giới đối diện dịch Ebola, ông tham gia Đội đáp ứng nhanh phòng, chống Ebola khu vực phía Nam với vai trò Phó đội trưởng.

Nhìn lại, những kinh nghiệm ấy giống như những lớp chuẩn bị cho thử thách lớn nhất đến sau đó vài năm.

COVID-19 và những tháng ngày ở tuyến đầu

Khi những thông tin đầu tiên về một bệnh viêm phổi chưa rõ nguyên nhân xuất hiện tại Vũ Hán đầu năm 2020, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM nhanh chóng trở thành một trong những cơ sở tuyến đầu tiếp nhận và điều trị COVID-19 ở phía Nam.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu khi ấy là Giám đốc bệnh viện.

Ông cùng đồng nghiệp phải xử lý một căn bệnh gần như chưa có tiền lệ: chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chưa có vắc xin, dữ liệu về đường lây và diễn tiến liên tục thay đổi.

Những bệnh nhân COVID-19 đầu tiên tại TPHCM được điều trị tại đây. Đến tháng 4/2020, khi bệnh nhân 91 - phi công người Anh - diễn tiến nguy kịch, ê-kíp Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới phối hợp Bệnh viện Chợ Rẫy triển khai ECMO ngay tại phòng cách ly áp lực âm.

COVID-19 cũng biến bệnh viện chuyên về truyền nhiễm thành nơi vừa điều trị vừa tạo ra dữ liệu nghiên cứu về chính dịch bệnh đang diễn ra.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu và các cộng sự tham gia những công trình về diễn tiến và khả năng lây truyền của người nhiễm SARS-CoV-2 không triệu chứng, an toàn của nhân viên y tế, giải trình tự toàn bộ hệ gene virus để hỗ trợ điều tra ổ dịch và sau này là các trường hợp nhiễm biến thể Delta sau tiêm vaccine. 

Một sự kiện đặc biệt xảy ra vào tháng 6/2021: chính Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới xuất hiện chùm ca SARS-CoV-2 trong nhân viên.

Người đứng đầu bệnh viện khi đó thẳng thắn nhìn nhận hệ thống đã tập trung phòng vệ rất kỹ ở khối điều trị nhưng lại xuất hiện điểm yếu từ khu vực hậu cần. Sự cố trở thành một bài học thực tế về kiểm soát nhiễm khuẩn: trong đại dịch, điểm dễ tổn thương không phải lúc nào cũng nằm ở nơi được xem là nguy hiểm nhất. 

Cũng từ ổ dịch này, dữ liệu theo dõi nhân viên đã tiêm vaccine góp phần bổ sung bằng chứng về nhiễm đột phá do biến thể Delta và mức độ bảo vệ trước bệnh nặng.

Tháng 8/2021, giữa thời điểm TPHCM đang ở cao điểm làn sóng Delta, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu được bổ nhiệm giữ chức Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM với thời hạn 5 năm kể từ ngày 1/9/2021. 

Vai trò của ông cũng thay đổi ngay giữa tâm dịch.

Từ người điều hành một bệnh viện tuyến đầu, ông tham gia điều phối ở cấp thành phố: mạng lưới thu dung, điều trị, hồi sức, phân tầng người bệnh, hỗ trợ chuyên môn và các chiến lược giảm tử vong.

Nhìn lại 28 tháng chống dịch, ông nhiều lần sử dụng từ “chúng tôi” thay vì nói về đóng góp cá nhân, bởi theo ông, mọi bước đi trong giai đoạn ấy đều là kết quả của một hệ thống gồm nhiều bệnh viện, nhân viên y tế, chuyên gia và lực lượng hỗ trợ.

Năm năm sau, khi trở lại những ký ức của đại dịch, ông vẫn nhắc đến những mất mát của năm 2021 như một trải nghiệm không dễ phai.

Sau đại dịch: chuẩn bị trước thay vì chạy theo dịch bệnh

COVID-19 kết thúc giai đoạn khẩn cấp, nhưng đối với TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, câu chuyện về bệnh truyền nhiễm không vì thế khép lại.

Tại Sở Y tế TPHCM, ông tiếp tục phụ trách và tham gia nhiều hoạt động liên quan phòng chống dịch, HIV/AIDS, bệnh truyền nhiễm và quản lý chuyên môn.

Tháng 9/2026, ông trực tiếp chủ trì hội nghị của dự án tăng cường năng lực dự phòng, phát hiện và đáp ứng bệnh truyền nhiễm, đồng thời duy trì các dịch vụ chăm sóc và điều trị HIV tại TPHCM. Chương trình tập trung vào năng lực phát hiện ca bệnh, kết nối y tế cơ sở và bảo đảm nguồn lực bền vững khi các chương trình hỗ trợ quốc tế dần chuyển giao. 

Trong hoạt động chuyên môn cấp quốc gia, ông tiếp tục tham gia nhiều hội đồng xây dựng hướng dẫn của Bộ Y tế. Năm 2025, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu là thành viên nhóm biên soạn Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sởi. Trước đó, ông cũng tham gia xây dựng các hướng dẫn điều trị COVID-19.

Nhưng có lẽ điều thay đổi rõ nhất sau COVID-19 là cách ông nói về chuẩn bị dịch bệnh.

Tại Hội nghị khoa học Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM tháng 8/2026, với chủ đề “Chuẩn bị cho đại dịch tương lai: thách thức và giải pháp”, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu cho rằng dịch bệnh không còn nên được xem là những sự kiện quá hiếm hoi.

Theo ông, bài học từ COVID-19 cho thấy chuẩn bị đại dịch không đơn thuần là xây thêm bệnh viện hay chờ đến khi dịch xuất hiện mới tăng số giường điều trị. Điều quan trọng hơn là duy trì năng lực giám sát, xét nghiệm, hệ thống cảnh báo, nhân lực, kiểm soát nhiễm khuẩn và khả năng chuyển đổi nhanh hệ thống khi tình huống thay đổi. 

Quan điểm này cho thấy một bước dịch chuyển trong cách tiếp cận.

Trong những năm đầu sự nghiệp, công việc của ông tập trung vào cơ chế bệnh sinh và điều trị bệnh truyền nhiễm.

Khi điều hành Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới, vấn đề mở rộng thành tổ chức một bệnh viện có khả năng ứng phó dịch.

Sau COVID-19 và khi đảm nhiệm vai trò tại Sở Y tế, câu hỏi trở thành: làm thế nào cả hệ thống thành phố có khả năng chống chịu trước dịch bệnh tương lai?

Đây cũng là nơi kinh nghiệm của một bác sĩ truyền nhiễm gặp tư duy của một nhà quản lý y tế.

Kết nối cộng đồng truyền nhiễm trong một hệ sinh thái y học rộng hơn

Song song với công tác quản lý, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu vẫn duy trì hoạt động trong các hội nghề nghiệp.

Ông giữ chức Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TPHCM từ năm 2019, đồng thời hiện là Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm Việt Nam. 

Đây là một lĩnh vực mà đào tạo liên tục có ý nghĩa đặc biệt.

Sốt xuất huyết, HIV, viêm gan, nhiễm trùng nặng, kháng thuốc, các bệnh lây từ động vật sang người hay những bệnh mới nổi đều có thể thay đổi nhanh về dịch tễ, xét nghiệm và phương pháp điều trị.

Hội nghề nghiệp vì vậy không chỉ là nơi tổ chức hội nghị. Nó còn là mạng lưới để những kinh nghiệm phát sinh ở một bệnh viện được chia sẻ sang những cơ sở khác, và để dữ liệu nghiên cứu trở thành kiến thức thực hành.

Tháng 9/2026, ông tiếp tục được bầu giữ chức Phó Chủ tịch Hiệp hội Y học TPHCM nhiệm kỳ 2026-2031. 

Vai trò mới đưa một chuyên gia truyền nhiễm vào mạng lưới rộng hơn gồm nhiều hội chuyên khoa của thành phố.

Điều này càng có ý nghĩa khi những thách thức dịch bệnh hiện đại hiếm khi chỉ thuộc trách nhiệm của riêng chuyên ngành truyền nhiễm.

COVID-19 từng cần đến hồi sức, hô hấp, tim mạch, huyết học, nhi khoa, sản khoa, phục hồi chức năng và y tế công cộng. Kháng kháng sinh liên quan từ bệnh viện đến cộng đồng. Các bệnh truyền từ động vật sang người đòi hỏi tiếp cận One Health giữa y tế con người, thú y và môi trường.

Vì vậy, kinh nghiệm của hơn ba thập kỷ làm nghề đang được đặt vào một không gian mới: không chỉ kết nối những bác sĩ truyền nhiễm với nhau, mà kết nối chuyên ngành truyền nhiễm với cả hệ sinh thái y học của thành phố.

Năm 2025, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu được trao Huân chương Lao động hạng Ba cùng một số lãnh đạo ngành y tế TPHCM. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình công tác trong ngành, trong đó có những năm trực tiếp tham gia ứng phó COVID-19 và các nhiệm vụ quản lý y tế của thành phố.

Nhưng khi nhìn lại sự nghiệp của ông, có lẽ dấu ấn nổi bật hơn nằm ở sự chuyển đổi của chính phạm vi công việc.

Một bác sĩ nghiên cứu sốt xuất huyết trở thành người điều hành bệnh viện truyền nhiễm tuyến cuối. Một giám đốc bệnh viện bước vào Ban Giám đốc Sở giữa thời điểm dịch bệnh khốc liệt nhất. Và sau đại dịch, người từng đứng giữa tâm dịch lại dành nhiều thời gian để đặt câu hỏi về cách chuẩn bị cho cuộc khủng hoảng kế tiếp.

Bởi với bệnh truyền nhiễm, kinh nghiệm của quá khứ chỉ thực sự có giá trị khi nó giúp hệ thống chủ động hơn trước những điều chưa xảy ra.