Trao quyền cho Dược sĩ vì tương lai khỏe mạnh hơn: Từ 40 năm đổi mới đến Kỷ nguyên số

Ngày Dược sĩ Thế giới 25/9/2026 với chủ đề “Empowering pharmacists for healthier futures” – “Trao quyền cho dược sĩ vì tương lai khỏe mạnh hơn” diễn ra vào một thời điểm khá đặc biệt, khi Việt Nam cũng nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới (1986 - 2026).

Từ giai đoạn mà việc bảo đảm thuốc cho người dân còn nhiều khó khăn đến một hệ thống dược ngày càng hoàn thiện hơn về pháp luật, sản xuất, phân phối, dược lâm sàng và ứng dụng công nghệ, vai trò của người dược sĩ cũng từng bước thay đổi. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, câu chuyện “trao quyền” cho dược sĩ có lẽ không chỉ nằm ở việc mở rộng phạm vi hoạt động, mà còn ở việc tạo điều kiện để người dược sĩ có đủ năng lực, công cụ, dữ liệu và môi trường nghề nghiệp phù hợp để đóng góp tốt hơn cho sức khỏe người dân.

Từ câu chuyện bảo đảm thuốc đến câu chuyện của một hệ thống dược hiện đại

Bốn mươi năm qua, những câu hỏi đặt ra đối với ngành Dược Việt Nam đã thay đổi khá nhiều. Trong những năm đầu Đổi mới, yêu cầu trước hết là làm thế nào bảo đảm có đủ thuốc phục vụ phòng bệnh, chữa bệnh trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, năng lực sản xuất trong nước chưa cao và hệ thống phân phối đang từng bước được tổ chức lại theo cơ chế mới.

Theo thời gian, khi khả năng cung ứng được cải thiện và thị trường dược ngày càng phát triển, những yêu cầu mới cũng xuất hiện. Không chỉ cần có thuốc, hệ thống còn phải quan tâm nhiều hơn đến chất lượng thuốc, khả năng tiếp cận, tính liên tục của nguồn cung, chi phí hợp lý và đặc biệt là việc thuốc có được sử dụng an toàn, hiệu quả hay không.

Sự thay đổi từ câu hỏi “có thuốc hay không” sang “thuốc có được sử dụng đúng và mang lại giá trị tốt nhất hay không” cũng phần nào phản ánh quá trình trưởng thành của ngành Dược. Đây không phải là một bước chuyển diễn ra trong thời gian ngắn, mà được hình thành từ nhiều thay đổi về thể chế, tiêu chuẩn kỹ thuật, năng lực sản xuất, đào tạo nhân lực và tổ chức hệ thống qua nhiều giai đoạn.

Bốn thập kỷ từng bước xây dựng nền tảng

Một trong những chính sách đáng chú ý của 40 năm Đổi mới là hệ thống quản lý nhà nước và khuôn khổ pháp lý về dược ngày càng được hoàn thiện. Việc thành lập Cục Quản lý Dược Việt Nam năm 1996 là một dấu mốc trong quá trình kiện toàn quản lý nhà nước về lĩnh vực dược trong bối cảnh đất nước chuyển đổi mạnh mẽ về kinh tế và xã hội.

Cùng với đó là quá trình xây dựng và nâng cao các tiêu chuẩn đối với sản xuất, bảo quản, phân phối và sử dụng thuốc. Từ việc áp dụng các nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất thuốc theo chuẩn ASEAN, sau đó tiếp cận các yêu cầu của Tổ chức Y tế Thế giới và các chuẩn mực cao hơn, năng lực của ngành sản xuất thuốc trong nước từng bước được cải thiện. Hệ thống kiểm nghiệm, bảo quản, phân phối và bán lẻ thuốc cũng ngày càng được chuẩn hóa hơn.

Pháp luật về dược cũng được bổ sung và điều chỉnh theo từng giai đoạn phát triển. Từ những quy định ban đầu đối với hành nghề y, dược tư nhân sau Đổi mới, đến Luật Dược năm 2005, Luật Dược năm 2016 và các sửa đổi, bổ sung sau đó, có thể thấy cách tiếp cận quản lý ngày càng toàn diện hơn, không chỉ tập trung vào sản phẩm thuốc mà còn quan tâm đến điều kiện hành nghề, chất lượng dịch vụ, quản lý chuỗi cung ứng và trách nhiệm của các chủ thể trong hệ thống.

Luật số 44/2024/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Dược, tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho ngành Dược trong giai đoạn mới. Luật bổ sung định hướng phát triển công nghiệp dược trở thành ngành công nghiệp mũi nhọn, khuyến khích nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, sản xuất thuốc mới, thuốc công nghệ cao, vắc xin, sinh phẩm; đồng thời bổ sung khuôn khổ pháp lý cho chuỗi nhà thuốc và kinh doanh dược theo phương thức thương mại điện tử.

Chiến lược quốc gia phát triển ngành Dược Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 tiếp tục đặt ra các định hướng về bảo đảm cung ứng thuốc, phát triển công nghiệp dược, nâng cao năng lực sản xuất trong nước, thúc đẩy khoa học – công nghệ và tăng cường hội nhập quốc tế.

Luật số 44/2024/QH15 đã bổ sung hoạt động kinh doanh dược theo phương thức thương mại điện tử vào khuôn khổ quản lý, đồng thời quy định giới hạn đối với thuốc được bán lẻ trực tuyến và yêu cầu tư vấn, hướng dẫn sử dụng thuốc cho người mua. Điều này cho thấy chuyển đổi số trong lĩnh vực dược không chỉ hướng đến sự thuận tiện, mà vẫn phải gắn chặt với yêu cầu an toàn và sử dụng thuốc hợp lý.

Khi một phần hoạt động mua thuốc dịch chuyển từ quầy thuốc truyền thống sang môi trường trực tuyến, vai trò chuyên môn của dược sĩ không vì thế mà giảm đi. Ngược lại, tư vấn về cách sử dụng thuốc, xác minh thông tin, nhận diện nguy cơ và hướng dẫn người bệnh càng trở nên quan trọng hơn trong một môi trường mà việc tiếp xúc trực tiếp giữa người mua và người bán có thể ít hơn.

Công nghệ có thể giúp việc tìm kiếm thông tin, đặt hàng hay giao thuốc trở nên thuận tiện hơn. Tuy nhiên, đối với thuốc, sự thuận tiện luôn cần đi cùng yêu cầu về an toàn và sử dụng hợp lý. Đây chính là một trong những lý do người dược sĩ vẫn giữ vai trò quan trọng dù phương thức cung cấp dịch vụ có thay đổi.

Trí tuệ nhân tạo: cánh tay đắc lực cho dược sĩ

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra những câu hỏi mới đối với nhiều nghề nghiệp trong y tế, trong đó có nghề dược. Các công cụ mới có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin thuốc, phân tích dữ liệu, phát hiện tương tác, dự báo nhu cầu, nghiên cứu và phát triển thuốc hoặc hỗ trợ quá trình ra quyết định.

Một số công việc vốn đòi hỏi nhiều thời gian có thể được tự động hóa hoặc hỗ trợ ở mức độ nhất định. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa vai trò của người dược sĩ trở nên ít quan trọng hơn.

Khi công nghệ có thể cung cấp thông tin nhanh hơn, năng lực quan trọng của người dược sĩ sẽ ngày càng chuyển từ việc ghi nhớ thông tin sang khả năng đánh giá và sử dụng thông tin. Một hệ thống có thể cảnh báo tương tác giữa hai thuốc, nhưng vẫn cần người có chuyên môn đánh giá mức độ liên quan của cảnh báo đối với một người bệnh cụ thể. Một công cụ trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp nhiều tài liệu, nhưng người hành nghề vẫn cần biết nguồn thông tin nào đáng tin cậy và mức độ bằng chứng đến đâu.

Vì vậy, năng lực số của dược sĩ trong tương lai có lẽ sẽ không chỉ dừng ở việc sử dụng phần mềm. Nó còn bao gồm khả năng hiểu dữ liệu, đánh giá thông tin do hệ thống tạo ra, bảo vệ thông tin sức khỏe và nhận biết giới hạn của công nghệ.

“Trao quyền” trước hết là trao năng lực và điều kiện để thực hành tốt hơn

Chủ đề “Empowering pharmacists” có thể được hiểu theo một nghĩa dễ hiểu hơn: tạo điều kiện để người dược sĩ thực hiện tốt hơn những gì chuyên môn của họ có thể đóng góp cho hệ thống y tế.

Điều đó trước hết cần bắt đầu từ đào tạo và cập nhật kiến thức liên tục, bởi thuốc, công nghệ và mô hình chăm sóc sức khỏe đều thay đổi nhanh chóng. Người dược sĩ cần được chuẩn bị không chỉ về kiến thức dược học truyền thống mà còn về dược lâm sàng, quản lý bệnh mạn tính, dữ liệu y tế và công nghệ số.

Nghị quyết 72-NQ/TW cũng đặt nhân lực y tế trong một cách tiếp cận đồng bộ hơn, từ đào tạo, sử dụng đến chính sách đãi ngộ, trong đó có đội ngũ dược sĩ. Ở góc độ này, “trao quyền” không chỉ là giao thêm trách nhiệm, mà còn là tạo điều kiện để người dược sĩ có đủ năng lực, công cụ và môi trường phù hợp để thực hiện tốt vai trò chuyên môn.

Bên cạnh năng lực, dược sĩ cũng cần có công cụ phù hợp. Dữ liệu đầy đủ, các hệ thống thông tin thân thiện và khả năng truy cập những nguồn thông tin đáng tin cậy có thể giúp quyết định chuyên môn chính xác hơn.

Trao quyền cũng cần đi cùng trách nhiệm và khuôn khổ pháp lý rõ ràng. Việc phát triển những mô hình dịch vụ mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi vừa tạo điều kiện cho người hành nghề phát huy năng lực, vừa bảo đảm an toàn cho người bệnh và sự phối hợp hài hòa giữa các thành viên của hệ thống y tế.

Theo cách hiểu đó, “trao quyền” không phải là trao thêm một danh xưng hay một phạm vi hoạt động một cách cơ học. Đó là quá trình giúp người dược sĩ có đủ năng lực, điều kiện và trách nhiệm để đóng góp nhiều hơn cho chăm sóc sức khỏe.

Vai trò của dược sĩ trong bối cảnh chăm sóc sức khỏe lấy người dân làm trung tâm

Những định hướng y tế hiện nay đang ngày càng coi trọng quản lý sức khỏe liên tục, tăng cường phòng bệnh, phát hiện sớm và quản lý các bệnh mạn tính ngay tại cộng đồng. Đây cũng là bối cảnh tạo ra nhiều cơ hội hơn để chuyên môn dược được kết nối với quá trình chăm sóc người dân.

Tinh thần này được thể hiện rõ hơn trong Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị, với định hướng chuyển từ tập trung khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời; đồng thời củng cố y tế cơ sở và đẩy mạnh chuyển đổi số y tế. Việc phát triển sổ sức khỏe điện tử, bệnh án điện tử, đơn thuốc điện tử và kết nối dữ liệu sức khỏe sẽ tạo thêm điều kiện để dược sĩ hỗ trợ sử dụng thuốc hợp lý, theo dõi điều trị và chăm sóc người bệnh liên tục hơn.

Khi một người được phát hiện tăng huyết áp hoặc đái tháo đường qua khám sức khỏe định kỳ, việc chăm sóc không dừng lại ở lần khám đầu tiên. Người bệnh cần được theo dõi, được kê thuốc phù hợp, được cung ứng thuốc liên tục và được hỗ trợ để duy trì điều trị trong thời gian dài.

Trong chuỗi đó, thuốc là một thành phần rất quan trọng nhưng không thể tách rời khỏi các hoạt động chăm sóc khác.

Nếu dữ liệu sức khỏe, dữ liệu khám bệnh và dữ liệu sử dụng thuốc ngày càng được kết nối, người dược sĩ có thể có thêm điều kiện để hỗ trợ quá trình chăm sóc liên tục. Việc rà soát thuốc, cung cấp thông tin, hỗ trợ tuân thủ, nhận diện nguy cơ và tư vấn sử dụng thuốc hợp lý đều có thể được thực hiện hiệu quả hơn khi có đầy đủ thông tin.

Theo hướng này, trao quyền cho dược sĩ cũng có thể được xem là một phần trong quá trình tăng cường năng lực của cả hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Sau 40 năm Đổi mới, định hướng ngành dược đã trở thành một ngành mũi nhọn

Làm thế nào để phát triển công nghiệp dược có giá trị cao hơn, tăng năng lực nghiên cứu và sản xuất thuốc mới, bảo đảm khả năng tiếp cận thuốc, đồng thời sử dụng hiệu quả hơn dữ liệu và công nghệ? Làm thế nào để việc mua thuốc thuận tiện hơn nhưng vẫn an toàn? Làm thế nào để tri thức và năng lực của đội ngũ dược sĩ được phát huy tốt hơn trong chăm sóc người bệnh?

Những câu hỏi đó khó có thể giải quyết trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, nhìn lại 40 năm cũng cho thấy ngành Dược Việt Nam đã phần lớn đi lên bằng những thay đổi từng bước: một tiêu chuẩn mới được áp dụng, một quy định được hoàn thiện, một thế hệ nhân lực được đào tạo tốt hơn và một công nghệ mới được đưa vào thực hành.

Kỷ nguyên số có thể làm tốc độ thay đổi nhanh hơn, nhưng giá trị cốt lõi của đổi mới trong lĩnh vực dược vẫn nên được nhìn từ lợi ích của người bệnh và cộng đồng. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp thuốc được nghiên cứu tốt hơn, được quản lý an toàn hơn, đến với người cần dùng thuận tiện hơn và được sử dụng hợp lý hơn.

Nhân Ngày Dược sĩ Thế giới 25/9/2026, chủ đề “Trao quyền cho dược sĩ vì tương lai khỏe mạnh hơn” vì vậy không chỉ là lời ghi nhận đối với một nghề nghiệp, mà còn gợi mở một hướng đi cho những năm tới: sử dụng tốt hơn nguồn lực chuyên môn của người dược sĩ trong một hệ thống y tế ngày càng dựa trên dữ liệu, công nghệ và sự phối hợp giữa nhiều chuyên ngành.

Bốn mươi năm Đổi mới đã tạo nên những nền tảng quan trọng cho ngành Dược Việt Nam; những năm phía trước sẽ là hành trình tiếp tục thích ứng với những thay đổi mới của khoa học, công nghệ và nhu cầu chăm sóc sức khỏe.

Dù làm việc tại nhà máy, phòng kiểm nghiệm, khoa dược bệnh viện, nhà thuốc, cơ sở nghiên cứu, cơ quan quản lý hay trên những nền tảng số, điểm gặp nhau của nghề dược vẫn là bảo đảm để mỗi viên thuốc được nghiên cứu, sản xuất, quản lý và sử dụng một cách an toàn, hợp lý và mang lại lợi ích tốt nhất có thể cho người bệnh.

Có lẽ đó cũng là ý nghĩa giản dị và lâu dài nhất của hai chữ “trao quyền” trong Ngày Dược sĩ Thế giới năm nay.

TS. DS Trương Văn Đạt

Phó Chủ tịch Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam

Phó Trưởng phòng Kế hoạch - Tổng hợp, Văn phòng Bộ Y tế