Những câu chuyện thú vị phía sau giải Nobel Y sinh: Ai trẻ nhất, ai lớn tuổi nhất và vì sao không thể trao cho quá 3 người?

Nobel Sinh lý học hoặc Y học được trao lần đầu vào năm 1901. Tính đến hết năm 2025, giải đã được trao 116 lần cho 232 cá nhân. Nobel Y sinh không được trao trong 9 năm, chủ yếu rơi vào thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai.

Năm 2026, giải thưởng tiếp tục được trao cho ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel với những khám phá về các kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và quang di truyền học.

Đằng sau danh sách dài những nhà khoa học xuất sắc ấy là không ít kỷ lục và câu chuyện ít được biết đến.

Người trẻ nhất 31 tuổi, người lớn tuổi nhất 87 tuổi

Kỷ lục người trẻ nhất nhận Nobel Y sinh đến nay thuộc về Frederick G. Banting. Ông mới 31 tuổi khi được trao giải năm 1923 cho khám phá insulin, cùng John Macleod.

Ở chiều ngược lại là Peyton Rous, nhận Nobel Y sinh năm 1966 ở tuổi 87 nhờ khám phá về virus gây khối u.

Điều thú vị là công trình quan trọng của Rous đã xuất hiện từ khoảng năm 1911, khi ông chứng minh một khối u ác tính ở gà có thể được truyền sang con vật khác thông qua một tác nhân có khả năng lọt qua bộ lọc vi khuẩn. Tuy nhiên, phải mất nhiều thập kỷ để vai trò của virus trong ung thư được cộng đồng khoa học chấp nhận rộng rãi.

Nobel Prize cho biết Rous phải chờ khoảng nửa thế kỷ từ những nghiên cứu ban đầu cho đến khi nhận giải năm 1966. Câu chuyện này cho thấy Nobel không nhất thiết vinh danh một khám phá ngay sau khi nó xuất hiện. Giá trị của công trình thường cần thời gian để được kiểm chứng và chứng minh tầm ảnh hưởng.

Một trường hợp nổi tiếng khác là Barbara McClintock. Những quan sát của bà về các yếu tố di truyền có khả năng di chuyển từng gặp nhiều hoài nghi, nhưng sau khi hiện tượng này được xác nhận ở những sinh vật khác và ý nghĩa sinh học trở nên rõ ràng, bà được trao Nobel Y sinh năm 1983.

McClintock cũng tạo nên một dấu mốc khác: tính đến hết năm 2025, bà vẫn là người phụ nữ duy nhất nhận Nobel Y sinh mà không phải chia sẻ giải thưởng với người khác. Trong 232 cá nhân được trao Nobel Y sinh giai đoạn 1901-2025, chỉ có 14 phụ nữ.

Vì sao Nobel không thể trao cho quá 3 người?

Khoa học hiện đại ngày càng là thành quả của những nhóm nghiên cứu lớn, đôi khi có hàng chục, hàng trăm hoặc hàng nghìn người tham gia. Thế nhưng một giải Nobel vẫn không thể chia cho quá 3 cá nhân.

Quy định này không nằm trực tiếp trong câu chữ nổi tiếng của di chúc Alfred Nobel về việc trao giải cho người mang lại “lợi ích lớn nhất cho nhân loại”, mà được cụ thể hóa trong Điều lệ của Quỹ Nobel.

Điều 4 quy định nếu một công trình được thực hiện bởi hai hoặc ba người, giải có thể trao chung cho họ, nhưng trong mọi trường hợp, tiền thưởng không được chia cho quá ba người.

Quy tắc này có nguồn gốc từ quá trình xây dựng hệ thống Nobel sau khi Alfred Nobel qua đời. Một số thành viên gia đình Nobel từng phản đối di chúc và lo ngại cách thực hiện giải thưởng quá mơ hồ. Khi đạt được thỏa thuận, một trong những nguyên tắc được đặt ra là giải thưởng không được chia cho quá ba người.

Chính Nobel Prize cũng thừa nhận giới hạn này tạo nên những tình huống khó xử. Một khám phá khoa học có thể có nhiều người đóng góp xứng đáng nhưng hội đồng vẫn phải xác định tối đa ba cá nhân có đóng góp quan trọng nhất. Thậm chí, trong lịch sử, có những lĩnh vực khó được lựa chọn vì số ứng viên xứng đáng quá lớn và không dễ thu hẹp xuống còn ba người một cách hợp lý.

Xu hướng chia sẻ giải cũng ngày càng rõ. Tính đến năm 2025, trong 116 giải Nobel Y sinh, 40 giải trao cho một người, 36 giải chia cho hai người và 40 giải chia cho ba người.

Được đề cử 32 lần vẫn không có Nobel

Được đề cử nhiều lần không bảo đảm một nhà khoa học sẽ trở thành chủ nhân Nobel.

Một ví dụ đặc biệt là Sigmund Freud, bác sĩ thần kinh người Áo và người đặt nền móng cho phân tâm học. Theo cơ sở dữ liệu của Nobel Prize, Freud từng được đề cử Nobel Y sinh 32 lần nhưng chưa bao giờ nhận giải.

Năm 1929, Ủy ban Nobel Y học từng mời một chuyên gia đánh giá công trình của Freud. Theo hồ sơ Nobel được công bố sau này, chuyên gia cho rằng không cần tiếp tục xem xét vì công trình của Freud khi đó chưa có giá trị khoa học được chứng minh. Ông còn từng được đề cử Nobel Văn học năm 1936.

Những câu chuyện về đề cử Nobel cũng thường chỉ được biết đến rất lâu sau đó. Lý do là danh sách đề cử, quá trình đánh giá và các ý kiến liên quan đến quyết định trao giải được giữ bí mật ít nhất 50 năm.

Nobel Y sinh còn có một trường hợp hy hữu liên quan đến quy định không trao giải cho người đã qua đời.

Năm 2011, sau khi công bố Ralph Steinman là một trong ba chủ nhân Nobel Y sinh, Hội đồng mới biết ông đã qua đời ba ngày trước đó. Theo quy định hiện hành, Nobel không được trao sau khi người nhận đã mất, trừ trường hợp họ qua đời sau khi giải được công bố.

Tuy nhiên, Quỹ Nobel quyết định giữ nguyên giải thưởng cho Steinman vì tại thời điểm đưa ra quyết định, Hội đồng Nobel không hề biết ông đã qua đời.

Hơn 120 năm kể từ mùa giải đầu tiên, những câu chuyện này phần nào cho thấy Nobel Y sinh không đơn thuần là một danh sách các khám phá lớn. Đằng sau mỗi giải thưởng còn là quá trình khoa học kiểm chứng một ý tưởng, xác định đóng góp của từng nhà nghiên cứu và đôi khi phải chờ hàng chục năm mới có thể nhìn thấy đầy đủ tầm vóc của một phát hiện.