Một ca phẫu thuật giữa giảng đường: Câu chuyện phía sau “The Agnew Clinic”

Thoạt nhìn, đây chỉ là một cảnh phẫu thuật lạnh lẽo và căng thẳng: một người phụ nữ nằm bất động trên bàn mổ, các bác sĩ cúi xuống làm việc, còn hàng chục sinh viên chăm chú quan sát. Nhưng bức tranh của Thomas Eakins không chỉ kể về một ca mổ. Nó ghi lại một bước ngoặt của y học thế kỷ XIX, khi phẫu thuật bắt đầu rời khỏi thời đại của máu, đau đớn và nhiễm trùng để bước vào kỷ nguyên của gây mê, sát khuẩn và y học hiện đại.

Nếu nhìn thật kỹ vào bức tranh, ánh mắt người xem gần như bị hút về người đàn ông tóc bạc đứng bên trái. Ông mặc áo choàng trắng, tay phải cầm một con dao mổ nhưng không trực tiếp cúi xuống bệnh nhân. Tay trái mở ra như đang giảng giải cho những người đang ngồi kín khán phòng.

Đó là bác sĩ D. Hayes Agnew, một trong những giáo sư phẫu thuật nổi tiếng của Đại học Pennsylvania. Và bức tranh này chính là “The Agnew Clinic”, do họa sĩ Mỹ Thomas Eakins thực hiện năm 1889. Tác phẩm được các sinh viên y khoa đặt vẽ để tôn vinh Agnew nhân dịp ông nghỉ hưu. University Archives and Records Center

Điều đặc biệt là Eakins không biến Agnew thành một chân dung trang trọng kiểu truyền thống. Ông đặt vị giáo sư vào đúng nơi ông thuộc về: giữa một ca phẫu thuật và trước hàng chục học trò.

Phía sau Agnew, ba bác sĩ đang tiếp tục xử lý bệnh nhân. Ca mổ được xác định là một phẫu thuật cắt bỏ một phần tuyến vú (partial mastectomy). Bệnh nhân đã được gây mê và nằm bất động trên bàn mổ. Bên cạnh các bác sĩ là một nữ y tá, Mary U. Clymer, người thuộc trường đào tạo điều dưỡng của bệnh viện. University Archives and Records Center

Nhưng có một chi tiết còn quan trọng hơn cả con dao mổ.

Tất cả những người thực hiện ca phẫu thuật đều mặc màu trắng.

Chỉ 14 năm trước, Eakins từng vẽ The Gross Clinic, một cảnh phẫu thuật nổi tiếng khác. Khi ấy, bác sĩ Samuel Gross và các cộng sự vẫn có thể tiến hành phẫu thuật trong trang phục đời thường. Đôi tay dính máu không phải là điều bất thường.

Đến The Agnew Clinic, thế giới phẫu thuật đã thay đổi đáng kể.

Những khám phá của Joseph Lister và sự chấp nhận ngày càng rộng rãi của lý thuyết vi trùng đã khiến các bác sĩ chú trọng đến sát khuẩn và vệ sinh phẫu thuật. Agnew là người tích cực ủng hộ những nguyên tắc này. Eakins vì thế cố tình đưa vào tranh những dấu hiệu của một nền y học mới: áo choàng trắng, dụng cụ được bảo quản trong hộp, y tá tham gia hỗ trợ và phương pháp gây mê được kiểm soát tốt hơn. University Archives and Records Center

Bởi vậy, màu trắng trong bức tranh không đơn thuần là màu của trang phục. Nó gần như trở thành biểu tượng của một cuộc cách mạng y khoa.

Nhưng Eakins không né tránh mặt đáng sợ của phẫu thuật. Bệnh nhân nằm ở trung tâm của toàn bộ cảnh tượng nhưng lại gần như không có tiếng nói. Cơ thể bà trở thành nơi giao nhau giữa dao mổ, kiến thức y khoa và ánh mắt của cả giảng đường.

Hàng chục sinh viên phía trên cũng là một phần quan trọng của câu chuyện. Họ không phải những nhân vật tưởng tượng. Nhiều người đã thực sự đến làm mẫu cho Eakins. Bức tranh vì thế vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa giống như một bức ảnh tập thể khổng lồ của nền y học Philadelphia năm 1889. University Archives and Records Center

Và đó có lẽ là điều khiến The Agnew Clinic đặc biệt đến ngày nay.

Eakins không chỉ vẽ một bác sĩ đang phẫu thuật. Ông vẽ thời điểm y học đang tự thay đổi: từ kinh nghiệm cá nhân sang khoa học, từ người thầy đơn độc sang một ê-kíp, từ phẫu thuật đầy nguy cơ nhiễm trùng sang những nguyên tắc vô khuẩn ngày càng rõ ràng.

Một thế kỷ sau, chúng ta có thể nhìn bức tranh và thấy những điều đã trở nên quá quen thuộc: áo blouse trắng, gây mê, điều dưỡng, dụng cụ phẫu thuật, phòng mổ và đào tạo lâm sàng.

Nhưng vào năm 1889, tất cả những điều ấy vẫn là dấu hiệu của một tương lai đang hình thành.

Và Thomas Eakins đã kịp đứng bên ngoài phòng mổ, đưa khoảnh khắc ấy lên một tấm toan khổng lồ - để chúng ta, hơn một thế kỷ sau, vẫn có thể nhìn thấy y học đang bước vào thời hiện đại.