Sai sót y khoa - Ai là người chịu trách nhiệm

Trong môi trường y tế đầy áp lực, ranh giới giữa sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau trong gang tấc. Dù trình độ y học ngày càng tiến bộ, các sự cố y khoa không mong muốn vẫn là một thực tế khách quan mà cả người thầy thuốc và bệnh nhân đều không bao giờ hy vọng gặp phải.

Khi rủi ro xảy ra, sự hoang mang thường bao trùm lấy gia đình người bệnh, dẫn đến những câu hỏi nhức nhối: Đây là lỗi của cá nhân bác sĩ hay lỗi hệ thống của bệnh viện? Pháp luật bảo vệ quyền lợi người bệnh như thế nào trong những tình huống ngặt nghèo?

Và quan trọng nhất, ai là người chịu trách nhiệm bồi thường cuối cùng? Bài viết này, dưới góc nhìn của một chuyên gia pháp lý y khoa, sẽ giải mã các quy định mới nhất để cung cấp một lộ trình minh bạch, giúp bạn nắm vững quyền lợi và hiểu rõ trách nhiệm của các bên khi đối mặt với những biến cố y tế phức tạp.

1. Sự cố y khoa và Tai biến y khoa theo Luật mới

Trước khi đi sâu vào quy kết trách nhiệm, việc đầu tiên và quan trọng nhất là phải định hình đúng bản chất của sự việc thông qua các thuật ngữ pháp lý. Một trong những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp kéo dài là sự nhầm lẫn giữa một "diễn biến bệnh lý tự nhiên" và một "sai sót chuyên môn".

Dựa trên Khoản 22 Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và Thông tư 43/2018/TT-BYT, sự cố y khoa (Adverse Event) được hiểu là các tình huống không mong muốn hoặc bất thường xảy ra trong quá trình chẩn đoán, chăm sóc và điều trị do các yếu tố khách quan, chủ quan mà không phải do diễn biến bệnh lý hoặc cơ địa người bệnh.

Tuy nhiên, thuật ngữ quan trọng nhất mà người bệnh cần quan tâm là "Tai biến y khoa". Theo Khoản 23 Điều 2 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, tai biến y khoa là một dạng sự cố y khoa gây tổn hại đến sức khỏe, tính mạng của người bệnh. Điểm mấu chốt ở đây là tai biến y khoa được chia làm hai nhánh hoàn toàn khác biệt về hệ quả pháp lý:

Người bệnh cần đặc biệt lưu ý: Không phải mọi tai biến y khoa đều dẫn đến bồi thường. Nếu tai biến thuộc trường hợp rủi ro ngoài ý muốn dù bác sĩ đã làm đúng quy trình, pháp luật xem đó là sự nghiệt ngã của y học và không quy trách nhiệm bồi thường.

2. Xác định sai sót chuyên môn: Khi nào bác sĩ có lỗi?

Đây là giai đoạn then chốt nhất. Để phân định ranh giới giữa một rủi ro bất khả kháng và một sai lầm cá nhân, Hội đồng chuyên môn đóng vai trò là "trọng tài" pháp lý cao nhất. Kết luận của Hội đồng này chính là bằng chứng thép để xác định nghĩa vụ của cơ sở y tế.

Bên cạnh trách nhiệm tập thể, Điều 62 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 nhấn mạnh quyền tự chủ chuyên môn đi kèm với trách nhiệm cá nhân: Người hành nghề khi được giao nhiệm vụ có trách nhiệm khám bệnh, chỉ định phương pháp chữa bệnh và kê đơn thuốc kịp thời, chính xác và phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Dựa trên Điều 100, một bác sĩ được xác định là có sai sót chuyên môn kỹ thuật khi Hội đồng chuyên môn kết luận có ít nhất một trong hai hành vi:

- Vi phạm trách nhiệm trong việc chăm sóc và điều trị trực tiếp cho người bệnh.

- Vi phạm các quy định, quy trình chuyên môn kỹ thuật (ví dụ: bỏ qua các bước trong checklist an toàn phẫu thuật).

Ngược lại, pháp luật thiết lập các điều kiện miễn trừ trách nhiệm cho bác sĩ nhằm bảo vệ người thầy thuốc trước những áp lực vô hình, giúp họ an tâm cứu người:

- Thực hiện đúng quy trình: Đã làm hết trách nhiệm và tuân thủ đúng quy định chuyên môn nhưng tai biến vẫn xảy ra do tính chất phức tạp của y học.

- Điều kiện cấp cứu thiếu hụt: Trong tình trạng khẩn cấp nhưng cơ sở y tế thiếu phương tiện, thiết bị, thuốc hoặc nhân lực mà không thể khắc phục được. Lời khuyên: Trong trường hợp này, bệnh nhân vẫn có quyền được giải thích rõ tình trạng và quyền được yêu cầu chuyển viện nếu điều kiện cho phép.

- Trường hợp chưa có hướng dẫn: Bệnh lý mới hoặc quá phức tạp mà tại thời điểm đó y học chưa có hướng dẫn chuyên môn kỹ thuật cụ thể.

- Bất khả kháng hoặc lỗi từ phía bệnh nhân: Các trở ngại khách quan không thể lường trước hoặc do người bệnh tự gây ra (ví dụ: giấu tiền sử dị ứng thuốc hoặc không tuân thủ chỉ định điều trị).

3. Trách nhiệm bồi thường: Cơ chế bảo vệ kép cho cả Bệnh viện và Bác sĩ

Khi sai sót chuyên môn đã được xác lập, vấn đề bồi thường sẽ được thực hiện theo cơ chế "Pháp nhân chịu trách nhiệm trước". Đây là một quy định cực kỳ nhân văn, giúp người bệnh sớm nhận được bồi thường mà không phải theo đuổi các cá nhân bác sĩ vốn có thể gặp khó khăn về tài chính.

Căn cứ Điều 102 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và Điều 597 Bộ luật Dân sự 2015, cấu trúc trách nhiệm được phân định như sau:

- Bệnh viện bồi thường trước: Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh là pháp nhân, có trách nhiệm bồi thường toàn bộ thiệt hại cho người bệnh do lỗi của nhân viên mình gây ra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Điều này đảm bảo tính thi hành án nhanh chóng.

- Quyền "hoàn trả" của bệnh viện: Sau khi đã bồi thường cho người bệnh, bệnh viện có quyền yêu cầu bác sĩ có lỗi phải hoàn trả một khoản tiền. Điểm tinh tế của luật nằm ở việc mức hoàn trả được tính toán dựa trên mức độ lỗi. Quy định này bảo vệ bác sĩ khỏi nguy cơ phá sản hay kiệt quệ tài chính nếu họ vô ý gây ra sai sót trong một hệ thống y tế còn nhiều thiếu thốn.

- Quyền được bảo vệ của bác sĩ: Theo Điều 42, bác sĩ có quyền được pháp luật và các tổ chức xã hội - nghề nghiệp bảo vệ danh dự, quyền lợi nếu họ đã làm đúng quy trình. Sự cố y khoa không đồng nghĩa với việc chấm dứt sự nghiệp nếu đó là rủi ro nghề nghiệp khách quan.

4. Chi tiết các khoản bồi thường thiệt hại

Nhiều người bệnh thường lúng túng khi yêu cầu bồi thường vì không biết mình được nhận những gì. Theo Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015, các danh mục bồi thường được thiết kế để bù đắp toàn diện cả vật chất lẫn tinh thần:

- Chi phí cứu chữa và phục hồi: Toàn bộ hóa đơn thuốc men, phẫu thuật khắc phục hậu quả, chi phí bồi dưỡng và phục hồi chức năng bị suy giảm.

- Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút: Đây là khoản tiền mà người bệnh lẽ ra đã kiếm được. Đối với lao động tự do hoặc người nội trợ: Nếu thu nhập không ổn định, pháp luật quy định áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại tại địa phương. Đây là điểm tựa quan trọng cho những đối tượng yếu thế trong xã hội.

- Chi phí cho người chăm sóc: Tính cả phần thu nhập bị mất của người thân phải nghỉ việc để chăm sóc bệnh nhân. Nếu bệnh nhân mất khả năng lao động vĩnh viễn, khoản này bao gồm cả chi phí thuê người chăm sóc thường xuyên.

- Bù đắp tổn thất về tinh thần: Khoản tiền nhằm xoa dịu nỗi đau tâm lý cho người bệnh và gia đình.

Lưu ý đặc biệt về bồi thường tinh thần: Mức bồi thường này trước hết do các bên tự thỏa thuận. Nếu không đạt được đồng thuận, theo quy định hiện hành, mức tối đa cho một người có sức khỏe bị xâm phạm là không quá năm mươi lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định. Việc xác định mức lương cơ sở sẽ căn cứ vào thời điểm giải quyết bồi thường.

Kết luận

Sai sót y khoa là một bi kịch mà không một bác sĩ hay bệnh nhân nào mong muốn. Tuy nhiên, khi sự cố xảy ra, việc đối diện bằng thái độ thượng tôn pháp luật và tinh thần nhân văn là cách tốt nhất để chữa lành vết thương cho cả hai phía.

Để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, tôi khuyên người bệnh và thân nhân thực hiện quy trình 3 bước khoa học:

- Lưu giữ và niêm phong hồ sơ: Hồ sơ bệnh án là tài sản pháp lý quan trọng nhất. Hãy yêu cầu bệnh viện cung cấp bản sao hồ sơ hoặc thực hiện niêm phong hồ sơ bệnh án ngay khi có nghi ngờ về sai sót.

- Kích hoạt Hội đồng chuyên môn: Đề nghị thành lập Hội đồng chuyên môn theo đúng quy định để có kết luận khách quan về "sai sót chuyên môn kỹ thuật". Đây là chìa khóa để mở cửa quyền lợi bồi thường.

- Tìm kiếm tư vấn chuyên nghiệp: Đừng tự mình bơi giữa dòng thác thuật ngữ y khoa và pháp lý. Hãy tìm đến các chuyên gia pháp lý y khoa để được hướng dẫn cách tính toán thiệt hại và đàm phán bồi thường một cách khoa học.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng y đức và pháp luật luôn song hành. Một sự thấu cảm giữa thầy thuốc và bệnh nhân, kết hợp với một khung pháp lý minh bạch, sẽ là nền tảng để xây dựng một môi trường y tế an toàn, công bằng và nhân văn hơn cho tất cả chúng ta.