Ngăn chặn bệnh Alzheimer: 50 năm tiến trình phát triển

Nội dung tóm tắt chính:

Cột mốc lịch sử 50 năm: Năm nay đánh dấu kỷ niệm 50 năm bài xã luận mang tính nền tảng của Robert Katzman (năm 1976 trên tờ Archives of Neurology). Trước thời điểm đó, "Alzheimer" chỉ được dùng để gọi chứng sa sút trí tuệ khởi phát sớm (trước 65 tuổi), còn người già bị bệnh thì gọi là "sa sút trí tuệ tuổi già".

Tiến sĩ Katzman là người đầu tiên chứng minh hai dạng này có biểu hiện lâm sàng và tổn thương giải phẫu bệnh giống hệt nhau, quy chúng về cùng một căn bệnh cần được phòng ngừa và điều trị.

Thực tế và định kiến xã hội: Trong 50 năm qua, y học đã hiểu rõ hơn về căn nguyên bệnh và phát triển được các kháng thể đơn dòng (mAbs) giúp làm chậm tiến trình bệnh (dù chưa đảo ngược được bệnh hoàn toàn).

Tuy nhiên, dư luận vẫn hoài nghi. Có những nhà báo điều tra xuất bản sách cáo buộc giới khoa học bị "mafia amyloid" thao túng để chặn các phương pháp chữa trị suốt 20 năm, trong khi người dân đại chúng vẫn nghĩ y học chưa biết gì về Alzheimer.

Cuộc chiến học thuật giữa "Baptists" và "Tauists": Từ thập niên 1980, giới nghiên cứu chia làm hai phe đối lập nhau gay gắt như một "cuộc chiến tôn giáo":

• Phe "Baptists": Tin rằng sự tích tụ mảng bám amyloid-$\beta$ là nguyên nhân gốc rễ gây bệnh.

• Phe "Tauists": Tin rằng các đám rối sợi thần kinh protein Tau mới là phân tử quan trọng hơn.

Đến năm 2000, việc phát hiện các gene gây bệnh Alzheimer có tính gia đình (FAD) liên quan đến protein tạo ra amyloid-beta đã giúp phe "Baptists" tạm thời chiếm ưu thế.

Hành trình gian nan đi tìm thuốc: Nếu coi amyloid-beta là nguyên nhân gốc rễ, giải pháp hiển nhiên là loại bỏ các mảng bám này. Tuy nhiên, các thử nghiệm chặn enzyme xử lý APP vào năm 2000 đã thất bại và làm triệu chứng nặng hơn; thử nghiệm vaccine chống amyloid-beta gây viêm não ở bệnh nhân.

Hàng loạt kháng thể đơn dòng được thiết kế sau đó (bapineuzumab, solanezumab, gantenerumab, crenezumab) nhằm loại bỏ amyloid-beta đều thất bại trước giả dược trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) pha 3 của FDA.

Đến năm 2020, sau hơn 20 năm và hàng tỷ đô la đổ vào các nghiên cứu vô vọng, ngay cả những người ủng hộ thuyết amyloid cũng phải đặt dấu hỏi nghi vấn.

Bài báo nhìn lại một chặng đường dài đầy tham vọng, tiền bạc nhưng cũng không ít thất bại để y học định hình lại hướng đi trong việc ngăn chặn căn bệnh sa sút trí tuệ này.