Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác - Đại danh y đặt nền móng cho y học cổ truyền Việt Nam

Hải Thượng Lãn Ông là ai?

Nhắc đến Hải Thượng Lãn Ông, người Việt Nam nghĩ ngay đến một vị đại danh y đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp chữa bệnh cứu người, nghiên cứu y học và truyền dạy y đức.

Tên thật của ông là Lê Hữu Trác (1724-1791), được xem là người đặt nền móng cho sự phát triển của y học cổ truyền Việt Nam, đồng thời là biểu tượng về y đức,
nhân cách và tinh thần phụng sự người bệnh.

Không chỉ là một thầy thuốc tài năng, Hải Thượng Lãn Ông còn là nhà tư tưởng, nhà văn hóa lớn của dân tộc. Với bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển, ông đã hệ thống hóa toàn bộ lý luận và kinh nghiệm thực hành của y học cổ truyền, góp phần đưa nền y học nước nhà phát triển theo hướng khoa học, bài bản và mang đậm bản sắc Việt.

Năm 2023, nhân dịp kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông, UNESCO đã thông qua nghị quyết cùng Việt Nam kỷ niệm sự kiện này, ghi nhận những đóng góp nổi bật của Hải Thượng Lãn Ông đối với y học, giáo dục, văn hóa và tư tưởng nhân văn.

Đây là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế
dành cho một danh nhân có ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi quốc gia.

Sau hơn ba thế kỷ, những tư tưởng về y đức, phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe toàn diện và lấy người bệnh làm trung tâm của Hải Thượng Lãn Ông vẫn còn nguyên giá trị, trở thành kim chỉ nam cho nhiều thế hệ thầy thuốc Việt Nam.

Cuộc đời và sự nghiệp của Hải Thượng Lãn Ông

Xuất thân trong gia đình khoa bảng

Hải Thượng Lãn Ông tên thật là Lê Hữu Trác, sinh ngày 10/11/1724 tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên).

Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha là Lê Hữu Mưu, đỗ Tiến sĩ, từng giữ chức Thượng thư dưới triều Lê. Mẹ là bà Bùi Thị Thường, quê ở Hương Sơn (Hà Tĩnh).

Chính nền giáo dục nghiêm cẩn trong gia đình đã tạo nên một Lê Hữu Trác ham học hỏi, giàu lòng nhân ái và có chí hướng phụng sự cộng đồng.

Ông là người con thứ bảy trong gia đình.

Hiệu Hải Thượng được ghép từ chữ Hải trong Hải Dương - quê cha và chữ Thượng trong Bầu Thượng - quê mẹ, nơi ông sinh sống và gắn bó phần lớn cuộc đời.

Tên hiệu Lãn Ông có nghĩa là "ông già lười". Tuy nhiên, chữ "lười" mà ông tự nhận không phải lười lao động mà là lười theo đuổi công danh, quyền lực và bổng lộc. Trái lại, ông dành gần như toàn bộ cuộc đời để nghiên cứu y học, chữa bệnh cứu người và viết sách.

Chính triết lý sống ấy đã phản ánh nhân cách thanh cao của Hải Thượng Lãn Ông - người chọn con đường cống hiến thay vì danh lợi.

Từ binh nghiệp đến con đường y học

Thời trẻ, Lê Hữu Trác từng theo nghiệp võ và phục vụ trong quân đội dưới triều Lê - Trịnh. Tuy nhiên, sau khi người anh qua đời vì bệnh đậu mùa, ông bắt đầu nhận ra sự hạn chế của y học đương thời và quyết tâm nghiên cứu nghề thuốc.

Khoảng năm 26 tuổi, ông trở về quê mẹ ở Hương Sơn (Hà Tĩnh), sống cuộc đời thanh đạm, chuyên tâm học y. Trong hơn 40 năm tiếp theo, ông vừa nghiên cứu kinh điển Đông y, vừa đi nhiều nơi học hỏi các bài thuốc dân gian, trực tiếp khám chữa bệnh để tích lũy kinh nghiệm.

Không chỉ tiếp thu tinh hoa y học phương Đông, Hải Thượng Lãn Ông còn chú trọng tổng hợp các phương thuốc Nam và kinh nghiệm chữa bệnh của người Việt.

Ông luôn cho rằng việc áp dụng máy móc các lý thuyết nước ngoài sẽ không phù hợp
với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và thể trạng của người Việt Nam.

Từ thực tiễn khám chữa bệnh, ông dần xây dựng nên hệ thống lý luận riêng
cho y học cổ truyền Việt Nam.

Trong suốt cuộc đời hành nghề, Hải Thượng Lãn Ông nổi tiếng là vị lương y tận tụy với người bệnh.

Ông không phân biệt giàu nghèo, sang hèn hay địa vị xã hội. Dù là người dân nghèo ở vùng quê hay quan lại trong triều đình, tất cả đều được ông thăm khám cẩn thận và điều trị bằng tinh thần trách nhiệm cao nhất.

Nhiều ghi chép cho thấy ông sẵn sàng vượt đường xa, đi trong đêm mưa gió để cứu người bệnh nặng. Với những bệnh nhân nghèo, ông không chỉ khám chữa miễn phí mà còn bỏ tiền mua thuốc, không đòi hỏi sự đền đáp.

Quan điểm của ông rất rõ ràng: nghề y trước hết là cứu người, không phải là phương tiện để mưu cầu lợi ích cá nhân.

Chuyến ra Thăng Long nổi tiếng trong lịch sử

Một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời Hải Thượng Lãn Ông là lần được triệu vào Thăng Long chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, con trai của chúa Trịnh Sâm.

Những trải nghiệm trong chuyến đi này được ông ghi lại trong tác phẩm Thượng kinh ký sự - một áng văn xuôi đặc sắc của văn học trung đại Việt Nam.

Không chỉ phản ánh hành trình chữa bệnh trong phủ chúa, tác phẩm còn tái hiện sinh động đời sống xã hội cuối thế kỷ XVIII, đồng thời thể hiện nhân cách thanh cao của Hải Thượng Lãn Ông trước quyền lực và danh vọng.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông từ chối ở lại làm quan ngự y, trở về Hương Sơn tiếp tục cuộc sống giản dị của một người thầy thuốc, chuyên tâm chữa bệnh, nghiên cứu và viết sách.

Chính lựa chọn này đã giúp ông dành toàn bộ tâm huyết để xây dựng nền móng cho y học cổ truyền Việt Nam, thay vì theo đuổi con đường quan trường.

Người đặt nền móng cho nền y học cổ truyền Việt Nam

Hơn 4 thập kỷ hành nghề và nghiên cứu đã đưa Hải Thượng Lãn Ông trở thành nhà y học có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Việt Nam.

Ông không chỉ chữa khỏi bệnh cho hàng nghìn người mà còn hệ thống hóa kiến thức y học thành những công trình khoa học đồ sộ, chuẩn hóa phương pháp chẩn đoán, điều trị, sử dụng dược liệu và đặc biệt là xây dựng những chuẩn mực y đức cho người hành nghề.

Những đóng góp ấy khiến hậu thế tôn vinh ông là "Y thánh của Việt Nam" và là ông tổ của nền y học cổ truyền Việt Nam.

Còn tiếp Phần 2: Bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh - Di sản lớn nhất của y học cổ truyền Việt Nam