Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM: Từ Nhà thương Chợ Quán giữa thời binh lửa đến "pháo đài" chống dịch của miền Nam

Một bệnh viện sinh ra giữa khói lửa chiến tranh

Nếu những bệnh viện lớn trên thế giới thường khởi đầu từ những trường đại học hay các sắc lệnh y tế, thì bệnh viện lâu đời nhất Việt Nam lại ra đời trong một giai đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc.

Năm 1861, sau khi đánh chiếm Gia Định, chính quyền thực dân Pháp thành lập Nhà thương Chợ Quán trên khu đất rộng hơn 5ha nằm giữa Sài Gòn và Chợ Lớn. Ban đầu, nơi đây được xây dựng để tiếp nhận thương binh của quân đội viễn chinh và điều trị một số bệnh truyền nhiễm như sốt, ghẻ, hoa liễu.

Ngày 13/2/1861, Nhà thương Chợ Quán chính thức mở cửa. Ít ai có thể hình dung rằng cơ sở quân y nhỏ bé ấy lại trở thành bệnh viện có tuổi đời lâu nhất Việt Nam, tồn tại qua ba thế kỷ, chứng kiến gần như toàn bộ những biến động lớn nhất của đất nước.

Lịch sử của bệnh viện cũng là lịch sử của ngành y tế Việt Nam.

Từ thời thuộc địa, qua hai cuộc kháng chiến, đến ngày đất nước thống nhất rồi bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập, Nhà thương Chợ Quán vẫn tồn tại, thay đổi vai trò, mở rộng quy mô nhưng chưa bao giờ rời khỏi sứ mệnh cứu người.

Từ nơi chữa thương binh thành bệnh viện của người dân

Có lẽ không nhiều bệnh viện ở Việt Nam trải qua nhiều lần đổi tên như Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM.

Từ Nhà thương Chợ Quán, đến Trung tâm Y khoa Hàn - Việt, rồi Bệnh viện Chợ Quán, Trung tâm Bệnh Nhiệt đới và cuối cùng là Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM như ngày nay.

Mỗi cái tên gắn với một giai đoạn phát triển và một sứ mệnh mới.

Đặc biệt, sau ngày đất nước thống nhất, bệnh viện chính thức trở thành cơ sở chuyên khoa truyền nhiễm của TPHCM và các tỉnh phía Nam.

Năm 1979, Bộ Y tế giao bệnh viện nhiệm vụ điều trị, phòng chống dịch bệnh và đào tạo chuyên ngành truyền nhiễm cho toàn khu vực.

Đó là bước ngoặt quan trọng.

Từ một bệnh viện từng phục vụ bộ máy chiến tranh, nơi đây dần trở thành bệnh viện của nhân dân - nơi tiếp nhận những người bệnh nghèo, những ca truyền nhiễm nặng nhất và những bệnh nhân mà nhiều cơ sở y tế khác không đủ điều kiện điều trị.

Năm 1974, khu nhà chính 6 tầng được xây dựng với sự hỗ trợ của Hàn Quốc từng được xem là một trong những trung tâm y khoa hiện đại nhất miền Nam thời bấy giờ.

Sau nhiều lần cải tạo, mở rộng, hiện bệnh viện có quy mô cao điểm hơn 800 giường bệnh, là bệnh viện chuyên khoa hạng I trực thuộc Sở Y tế TPHCM và giữ vai trò tuyến cuối truyền nhiễm của khu vực phía Nam.

Một chứng nhân lịch sử lặng lẽ

Ẩn sau những dãy nhà điều trị cũ kỹ là một phần ký ức đặc biệt của lịch sử Việt Nam.

Trong thời kỳ thực dân Pháp và chính quyền Sài Gòn, khu trại giam của Nhà thương Chợ Quán từng là nơi điều trị, giam giữ nhiều tù nhân chính trị.

Đó là nơi từng có dấu chân của những người cộng sản kiên trung như Trần Phú, Hà Huy Tập, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Văn Trỗi...

Đặc biệt, ngày 26/8/1931, Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương Trần Phú được đưa đến đây sau nhiều ngày bị tra tấn dã man.

Ông qua đời tại bệnh viện ngày 6/9/1931, để lại lời căn dặn bất hủ: "Hãy giữ vững ý chí chiến đấu".

Ngày nay, khu di tích này vẫn được gìn giữ như một chứng tích lịch sử ngay trong khuôn viên bệnh viện.

Điều đó khiến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM trở thành một trong số rất ít bệnh viện ở Việt Nam vừa mang giá trị y học, vừa mang giá trị lịch sử cách mạng.

"Pháo đài" chống dịch của miền Nam

Nếu lịch sử hơn một thế kỷ đầu tiên gắn với chiến tranh, thì nửa thế kỷ gần đây là cuộc chiến không tiếng súng với những căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

Hầu như mọi dịch bệnh lớn xuất hiện tại Việt Nam đều in dấu chân của các bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới.

Từ sốt rét ác tính, uốn ván, bạch hầu, viêm não, HIV/AIDS, cúm A/H5N1, SARS, Ebola, MERS-CoV, đến COVID-19, sốt xuất huyết...

Ở thời điểm đại dịch COVID-19 bùng phát, bệnh viện trở thành tuyến đầu điều trị những bệnh nhân nặng nhất của TPHCM và các tỉnh phía Nam.

Đó là những tháng ngày mà phòng hồi sức luôn sáng đèn 24/24 giờ, tiếng máy ECMO và máy thở không ngừng hoạt động, còn đội ngũ y bác sĩ nhiều tháng liền gần như sống trong bệnh viện.

Không chỉ điều trị, nơi đây còn là trung tâm nghiên cứu, xây dựng phác đồ, tư vấn chuyên môn và hỗ trợ hàng chục bệnh viện khác trong cuộc chiến chống đại dịch.

Ngay cả sau COVID-19, bệnh viện tiếp tục là tuyến cuối điều trị các đợt bùng phát sốt xuất huyết nặng, tay chân miệng, cúm mùa và nhiều bệnh truyền nhiễm mới nổi.

Đối với ngành y tế phía Nam, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới không đơn thuần là nơi tiếp nhận bệnh nhân mà còn là "chốt chặn cuối cùng" trước những dịch bệnh nguy hiểm.

165 năm vẫn vững vàng ở tuyến đầu

Điều đáng nói là bệnh viện lâu đời nhất Việt Nam lại đang là một trong những đơn vị đổi mới mạnh mẽ nhất.

Từ năm 1991, bệnh viện hợp tác với Đơn vị Nghiên cứu Lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) - một trong những trung tâm nghiên cứu bệnh truyền nhiễm hàng đầu thế giới.

Hơn ba thập kỷ hợp tác đã tạo nên một mô hình hiếm có: phòng nghiên cứu đặt ngay trong bệnh viện, nơi các bác sĩ vừa điều trị người bệnh, vừa thực hiện nghiên cứu khoa học.

Đến nay, hàng nghìn công trình khoa học quốc tế về bệnh truyền nhiễm đã được công bố từ chính nơi này, góp phần giúp Việt Nam có tiếng nói trong cộng đồng khoa học toàn cầu.

Không dừng ở đó, bệnh viện đang bước vào giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ với mục tiêu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Big Data, phân tích dữ liệu lớn và các công nghệ hiện đại vào chẩn đoán, điều trị, dự báo dịch bệnh cũng như cá thể hóa chăm sóc người bệnh.

Đây cũng là nơi đào tạo nguồn nhân lực truyền nhiễm chất lượng cao cho các tỉnh phía Nam, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế để nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng phó với các bệnh mới nổi.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, toàn cầu hóa và nguy cơ dịch bệnh ngày càng khó lường, vai trò của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM không những không giảm đi mà còn trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Đi qua 165 năm, điều đáng tự hào nhất của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TPHCM có lẽ không phải là tuổi đời.

Đó là khả năng liên tục thích ứng với từng giai đoạn lịch sử.

Từ một nhà thương quân sự giữa thời thuộc địa, bệnh viện trở thành nơi chăm sóc người dân, chứng nhân của lịch sử dân tộc, tuyến cuối chống dịch của miền Nam và hôm nay tiếp tục vươn mình thành trung tâm nghiên cứu bệnh truyền nhiễm mang tầm quốc tế.

Những bức tường có thể đã nhiều lần được xây mới. Những khu nhà cũ có thể thay bằng những công trình hiện đại. Nhưng điều được gìn giữ suốt 165 năm vẫn là tinh thần của những người thầy thuốc - luôn đứng ở nơi nguy hiểm nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Có lẽ, đó mới chính là giá trị bền vững nhất làm nên lịch sử của bệnh viện lâu đời nhất Việt Nam.