Yếu bàn chân do chèn ép dây thần kinh: Y học cổ truyền điều trị thế nào?

Chèn ép dây thần kinh mác chung (common peroneal nerve) là một trong những nguyên nhân thường gặp gây “bàn chân rơi” (foot drop), ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng vận động và chất lượng sống của người bệnh. Tổn thương thường xảy ra tại vùng cổ xương mác – nơi dây thần kinh đi nông và dễ bị chèn ép do tư thế, chấn thương hoặc bệnh lý tại chỗ. Trong thực hành lâm sàng, việc kết hợp Y học hiện đại (YHHD) và Y học cổ truyền (YHCT) mang lại hiệu quả phục hồi đáng kể, đặc biệt trong giai đoạn bán cấp và mạn tính.

Bệnh nhân nam, 56 tuổi, làm nghề lao động tự do, nhập viện vì yếu chân phải và đi lại khó khăn trong 3 tuần. Bệnh khởi phát sau một lần té khi leo cầu thang. Sau té, bệnh nhân xuất hiện tê bì mặt ngoài cẳng chân và mu bàn chân phải, kèm theo yếu dần khi nâng mũi chân. Những ngày gần đây, bệnh nhân đi lại khó, thường phải nhấc cao chân để tránh vấp (dáng đi kiểu steppage).

Khám lâm sàng ghi nhận:

- Liệt gấp mu bàn chân phải (1–2/5), yếu duỗi ngón

- Gấp gan bàn chân còn tốt

- Teo cơ vùng trước ngoài cẳng chân

- Giảm cảm giác vùng mặt ngoài cẳng chân và mu bàn chân

- Phản xạ gân xương giảm nhẹ, không có dấu Babinski

- Chẩn đoán xác định: Liệt dây thần kinh mác chung phải do chèn ép tại cổ xương mác

Theo YHCT, bệnh cảnh trên thuộc phạm vi “Nuy chứng”, có kèm biểu hiện của “Tý chứng”. Nguyên nhân chủ yếu là do chấn thương làm khí huyết ứ trệ, kinh lạc bế tắc, lâu ngày dẫn đến cân cơ không được nuôi dưỡng gây teo yếu chi thể.

Cơ chế bệnh sinh gồm:

Khí huyết ứ trệ → không thông kinh lạc

Kinh lạc bế tắc → tê bì, giảm vận động

Khí huyết suy giảm → teo cơ, yếu liệt

Châm cứu: Châm cứu giữ vai trò chủ đạo trong điều trị, giúp cải thiện dẫn truyền thần kinh và phục hồi chức năng cơ.

Hào châm:

- Dương lăng tuyền (GB34)

- Túc tam lý (ST36)

- Giải khê (ST41)

- Huyệt A thị vùng cổ xương mác

Huyệt toàn thân:

- Hợp cốc (LI4), Thái xung (LR3)

Có thể phối hợp điện châm với tần số thấp nhằm kích thích cơ và thần kinh.

Thủy châm:

Tiêm vitamin B12, Cytidine-5'-monophosphate (CMP) và Uridine-5'-triphosphate (UTP) vào các huyệt vùng chi dưới giúp tăng dinh dưỡng thần kinh và cải thiện dẫn truyền.

Thuốc YHCT:

- Hoạt huyết, thông lạc: Đan sâm, Xuyên khung, Đào nhân, Hồng hoa, Ích mẫu

- Hành khí, hỗ trợ hoạt huyết: Trần bì, chỉ xác

- Bổ can thận, mạnh gân cốt: Địa long, Ngưu tất, Tang ký sinh, Uy linh tiên, Phòng phong.

Xoa bóp – bấm huyệt và Phục hồi chức năng

- Xoa bóp dọc kinh Đởm, Vị, Bàng quang

- Tập vận động chủ động: gấp mu bàn chân, tập đi

- Kết hợp dụng cụ hỗ trợ (nẹp cổ chân) nếu cần

Sau 3–4 tuần điều trị kết hợp châm cứu, thuốc YHCT và phục hồi chức năng, bệnh nhân có cải thiện rõ: tăng sức cơ gấp mu bàn chân, giảm tê bì và đi lại ổn định hơn. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của YHCT trong phục hồi tổn thương thần kinh ngoại biên, đặc biệt khi được can thiệp sớm.

Chèn ép dây thần kinh mác chung là bệnh lý có thể phục hồi tốt nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng. Y học cổ truyền, với các phương pháp như châm cứu, thuốc thang và xoa bóp, đóng vai trò hiệu quả trong việc cải thiện chức năng vận động và nâng cao chất lượng sống cho người bệnh. Việc kết hợp YHCT và YHHD là hướng tiếp cận toàn diện và tối ưu trong thực hành lâm sàng hiện nay.

TS.BS Ngô Thị Kim Oanh

Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh - Cơ sở 3