Uống thuốc đái tháo đường lâu dài sợ hại gan thận, có nên chuyển sang tiêm insulin?| BS.CK2 Dương Minh Tuấn

Đây là câu hỏi tôi gặp rất thường xuyên khi khám bệnh:

“Bác sĩ ơi, tôi uống thuốc tiểu đường nhiều năm rồi, sợ hỏng gan hỏng thận. Hay tôi bỏ thuốc uống, chuyển sang tiêm insulin cho an toàn hơn?”

Câu trả lời là: Không nên hiểu như vậy.

Trong phần lớn trường hợp, thuốc điều trị đái tháo đường nếu được dùng đúng chỉ định, đúng liều và theo dõi định kỳ không làm “hỏng gan, hỏng thận”.

Ngược lại, điều đáng lo hơn nhiều khi chính là đường huyết cao kéo dài, bởi đây mới là một trong những nguyên nhân quan trọng gây tổn thương thận, mắt, thần kinh, tim mạch và nhiều biến chứng khác.

1. THUỐC TIỂU ĐƯỜNG CÓ LÀM HỎNG THẬN KHÔNG?

Không thể nói như vậy.

Có những thuốc phải giảm liều hoặc ngừng khi chức năng thận giảm. Nhưng điều đó không đồng nghĩa thuốc gây suy thận.

Hiểu đơn giản: khi thận lọc kém, một số thuốc được đào thải chậm hơn và có thể tích tụ trong cơ thể. Vì vậy bác sĩ phải điều chỉnh liều để đảm bảo an toàn.

 Ví dụ: metformin không phải thuốc gây suy thận. Tuy nhiên, khi chức năng thận giảm nặng, thuốc cần được giảm liều hoặc ngừng tùy mức lọc cầu thận.

Thậm chí hiện nay, có những thuốc điều trị đái tháo đường được sử dụng chính để bảo vệ thận.

- Nhóm SGLT2i như dapagliflozin, empagliflozin đã được chứng minh giúp làm chậm tiến triển bệnh thận mạn và giảm nguy cơ suy tim ở nhiều bệnh nhân phù hợp.

- Một số thuốc nhóm đồng vận thụ thể GLP-1 như semaglutide cũng có bằng chứng về giảm biến cố tim mạch, hỗ trợ giảm cân và bảo vệ thận ở những nhóm bệnh nhân thích hợp.

2. UỐNG THUỐC LÂU CÓ HẠI GAN KHÔNG?

Đa số thuốc điều trị đái tháo đường hiện nay không gây độc gan ở phần lớn người bệnh.

Điều đáng chú ý là người đái tháo đường típ 2 rất thường đi kèm:

• Thừa cân, béo phì
• Kháng insulin
• Rối loạn lipid máu
• Gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa

Vì vậy khi men gan tăng, không nên vội kết luận rằng:

 “Chắc tại tôi uống thuốc tiểu đường lâu quá.”

Ngược lại, một số thuốc điều trị đái tháo đường còn có thể giúp cải thiện cân nặng, chuyển hóa và bệnh gan nhiễm mỡ ở những bệnh nhân phù hợp.

 3. TIÊM INSULIN CÓ “ĐỠ HẠI GAN, HẠI THẬN” HƠN KHÔNG?

Không.

Insulin bản thân không gây độc trực tiếp cho gan hoặc thận, nhưng insulin cũng có những vấn đề riêng:

- Có thể gây hạ đường huyết
- Có thể làm tăng cân
- Cần tiêm và theo dõi đường huyết
- Khi suy thận nặng, insulin bị đào thải chậm hơn nên nguy cơ hạ đường huyết có thể tăng và đôi khi phải giảm liều

 Vì vậy, một người đang uống thuốc ổn định không nên tự chuyển sang insulin chỉ vì sợ thuốc uống làm hại gan hoặc thận.

4. ĐÃ TIÊM INSULIN THÌ CÓ PHẢI NGỪNG HẾT THUỐC KHÁC?

Không nhất thiết.

Đây là một điểm rất quan trọng trong điều trị đái tháo đường hiện đại.

Ngay cả khi đã phải tiêm insulin, một số bệnh nhân vẫn nên tiếp tục những thuốc có lợi cho:

- Tim mạch
- Thận
- Cân nặng
- Kiểm soát đường huyết

nếu không có chống chỉ định.

Do đó, câu hỏi ngày nay không đơn giản là: Uống thuốc hay tiêm insulin? Mà phải là: Phối hợp điều trị thế nào để kiểm soát đường huyết tốt, ít hạ đường huyết, bảo vệ tim – thận và phù hợp nhất với từng người?

5. KHI NÀO NGƯỜI BỆNH THỰC SỰ CẦN INSULIN?

Một số tình huống thường gặp:
- Đái tháo đường típ 1: bắt buộc phải dùng insulin.
- Đường huyết rất cao, thường khoảng ≥16,7 mmol/L (300 mg/dL) hoặc HbA1c rất cao, đặc biệt khi có triệu chứng.
- Khát nhiều, tiểu nhiều, sút cân nhanh, mệt nhiều hoặc có dấu hiệu thiếu insulin rõ.
- Có ceton, nhiễm toan ceton hoặc tình trạng tăng áp lực thẩm thấu do đường huyết quá cao.
- Nhiễm trùng nặng, phẫu thuật lớn hoặc bệnh cấp tính nặng.
- Điều trị corticoid làm đường huyết tăng nhiều.
- Đã tối ưu các thuốc khác nhưng đường huyết vẫn không đạt mục tiêu.
- Một số trường hợp đặc biệt như bệnh tụy nặng, sau cắt tụy, thai kỳ hoặc bệnh gan nặng.

Và xin nhớ:
Tiêm insulin không đồng nghĩa bệnh đã “quá nặng” hay “hết cách điều trị”.

Có người chỉ cần insulin tạm thời trong một giai đoạn. Khi đường huyết và bệnh lý đi kèm ổn định, bác sĩ có thể giảm liều hoặc chuyển sang phác đồ khác nếu phù hợp.

6. ĐANG UỐNG THUỐC LÂU NĂM, CẦN KIỂM TRA GÌ?

Thay vì lo lắng rồi tự ngừng thuốc, người bệnh nên kiểm tra định kỳ:

- HbA1c và đường huyết
- Creatinin và mức lọc cầu thận **eGFR**
- Albumin niệu để phát hiện sớm tổn thương thận
- Huyết áp
- Mỡ máu
- Cân nặng
- Chức năng gan khi có chỉ định

Từ những thông tin này, bác sĩ mới quyết định nên: giữ thuốc – giảm liều – đổi thuốc – phối hợp thêm thuốc – hay bắt đầu insulin.

4 ĐIỀU NGƯỜI BỆNH ĐÁI THÁO ĐƯỜNG NÊN NHỚ

1. Thuốc đái tháo đường không phải cứ uống lâu là hại gan, hại thận.

2. Chính đường huyết cao kéo dài mới là một trong những nguyên nhân quan trọng gây suy thận và nhiều biến chứng.

3. Insulin không phải là phiên bản “an toàn hơn cho gan thận” của thuốc uống.

4. Không tự ý bỏ thuốc hoặc chuyển sang insulin khi chưa được bác sĩ đánh giá.

Điều trị đái tháo đường hiện nay không chỉ nhằm làm cho con số đường huyết “đẹp”. Mục tiêu quan trọng hơn là:

Kiểm soát đường huyết – bảo vệ tim – bảo vệ thận – kiểm soát cân nặng – giảm biến chứng lâu dài.

Thuốc tốt nhất không phải thuốc uống hay thuốc tiêm.
Thuốc tốt nhất là thuốc phù hợp nhất với từng người bệnh.

Nếu thấy thông tin hữu ích, bạn có thể lưu lại hoặc chia sẻ cho người thân đang điều trị đái tháo đường, bởi việc tự ý bỏ thuốc vì sợ “hại gan, hại thận” đôi khi còn nguy hiểm hơn chính loại thuốc đang sử dụng.

BS.CK2 Dương Minh Tuấn
Trung tâm Nội tiết và Chuyển hoá – Bệnh viện Bạch Mai