Tê bì tay chân, mất cảm giác ở bệnh nhân đái tháo đường

Tê bì tay chân ở người bệnh đái tháo đường không phải lúc nào cũng giống nhau, không phải trường hợp nào cũng do đái tháo đường và đặc biệt, mất cảm giác đôi khi còn nguy hiểm hơn đau.

Chuyên khoa

Nội tiết

Một người bệnh đái tháo đường nhiều năm đến khám vì hai bàn chân nóng rát như “bị bỏng”, châm chích như kiến bò, đau tăng rõ về đêm, thậm chí chỉ cần chăn chạm nhẹ vào da cũng khó chịu đến mất ngủ.

Một người khác lại không hề đau. Trong lúc đi lại, bàn chân bị một vật sắc đâm vào nhưng người bệnh không biết. Chỉ đến khi chân sưng đỏ, chảy dịch và có mùi mới phát hiện một vết loét đã nhiễm trùng.

Cũng có người thấy tê ba ngón đầu bàn tay, cầm đồ vật hay rơi nên cho rằng đó là biến chứng đái tháo đường. Tuy nhiên, sau khi thăm khám, nguyên nhân chính lại là hội chứng ống cổ tay hoặc thiếu vitamin B12.

Đây là những tình huống rất điển hình trong thực hành lâm sàng. Tê bì tay chân ở người bệnh đái tháo đường không phải lúc nào cũng giống nhau, không phải trường hợp nào cũng do đái tháo đường và đặc biệt, mất cảm giác đôi khi còn nguy hiểm hơn đau.

Biến chứng thần kinh ngoại vi do đái tháo đường là gì?

Bệnh thần kinh ngoại vi do đái tháo đường là tình trạng các dây thần kinh ngoại vi bị tổn thương liên quan đến đái tháo đường, sau khi đã loại trừ những nguyên nhân khác. Dạng thường gặp nhất là bệnh đa dây thần kinh cảm giác – vận động đối xứng ở đoạn xa.

Tổn thương thường xuất hiện đầu tiên ở những sợi thần kinh dài nhất, vì vậy triệu chứng điển hình bắt đầu từ đầu các ngón chân, lan dần lên bàn chân rồi cẳng chân theo kiểu “đi tất”. Khi bệnh tiến triển nặng hơn, triệu chứng mới có thể xuất hiện ở bàn tay theo kiểu “đeo găng”.

Do đó, tê bàn tay xuất hiện đơn độc hoặc xuất hiện trước tê chân không phải biểu hiện điển hình và cần được đánh giá thêm các nguyên nhân khác như hội chứng ống cổ tay, bệnh lý cột sống cổ, chèn ép rễ thần kinh, thiếu vitamin B12, suy giáp, suy thận, tác dụng của thuốc hoặc các bệnh thần kinh khác.

Một điểm đáng lưu ý là có tới một tỷ lệ đáng kể người bệnh thần kinh ngoại vi không có triệu chứng rõ ràng. Người bệnh vẫn đi lại bình thường nhưng đã giảm hoặc mất cảm giác bảo vệ ở bàn chân, từ đó không nhận biết được những chấn thương nhỏ, bỏng, chai chân hoặc dị vật trong giày. Đây chính là con đường âm thầm dẫn đến loét, nhiễm trùng và nguy cơ cắt cụt chi. [1,2]

Những triệu chứng thường gặp

Triệu chứng có thể được chia thành hai nhóm.

Nhóm triệu chứng “dương tính” là những cảm giác bất thường xuất hiện thêm: tê rần, châm chích, kiến bò, nóng rát, đau buốt, đau như điện giật hoặc kim châm. Đau thường tăng về đêm, có thể làm người bệnh mất ngủ. Một số người xuất hiện tình trạng tăng cảm giác đau hoặc đau khi chỉ bị chạm nhẹ, chẳng hạn chăn hoặc quần áo chạm vào chân cũng thấy khó chịu.

Nhóm triệu chứng “âm tính” là sự mất dần chức năng cảm giác: giảm cảm giác đau, nóng lạnh và rung; cảm giác bàn chân dày lên như đang đi trên bông; khó xác định vị trí bàn chân; mất thăng bằng, nhất là khi đi trong bóng tối. Người bệnh có thể bị bỏng khi ngâm chân vào nước nóng, bị đá hoặc vật sắc đâm vào chân nhưng không nhận biết được.

Ở giai đoạn tiến triển, bệnh có thể gây yếu cơ, teo các cơ nhỏ ở bàn chân, biến dạng ngón chân, thay đổi điểm chịu lực, hình thành chai chân và làm tăng nguy cơ loét. Tuy nhiên, yếu cơ rõ, sụt bàn chân hoặc liệt khu trú không nên mặc nhiên quy cho đái tháo đường mà cần đánh giá chuyên khoa thần kinh.

Người bệnh đái tháo đường cần được kiểm tra thần kinh bao lâu một lần?

Theo hướng dẫn hiện hành, người bệnh đái tháo đường típ 2 nên được đánh giá bệnh thần kinh ngoại vi ngay tại thời điểm chẩn đoán, bởi tăng đường huyết có thể đã tồn tại nhiều năm trước khi bệnh được phát hiện.

Đối với đái tháo đường típ 1, nên bắt đầu sàng lọc sau khoảng 5 năm kể từ khi được chẩn đoán. Sau đó, người bệnh cần được đánh giá ít nhất mỗi năm một lần. [1,2]

Việc khám không chỉ dừng lại ở hỏi xem người bệnh có tê hay đau hay không. Bác sĩ cần quan sát da, móng, kẽ ngón, chai chân, biến dạng bàn chân và các vết thương; kiểm tra mạch máu ngoại vi; đánh giá cảm giác đau, nhiệt, rung, phản xạ gân gót và đặc biệt là cảm giác bảo vệ bằng sợi monofilament 10 g.

Thông thường, monofilament cần được kết hợp với ít nhất một phương pháp khác như âm thoa 128 Hz, cảm giác kim châm, cảm giác nhiệt hoặc phản xạ gân gót. Một người bệnh trả lời rằng “chân vẫn có cảm giác” chưa đủ để kết luận hệ thần kinh ngoại vi còn bình thường.

Người đã mất cảm giác bảo vệ, có bệnh động mạch ngoại vi, biến dạng bàn chân, tiền sử loét hoặc từng cắt cụt chi cần được kiểm tra thường xuyên hơn. Theo phân tầng nguy cơ bàn chân của IWGDF, tần suất có thể từ mỗi 6–12 tháng, 3–6 tháng đến 1–3 tháng tùy mức độ nguy cơ. [4]

Khi nào cần đi khám sớm?

Người bệnh nên đi khám khi bắt đầu xuất hiện tê bì kéo dài, nóng rát, đau như điện giật, giảm cảm giác, mất thăng bằng hoặc có cảm giác bàn chân bất thường. Không nên chờ đến khi đau nhiều mới khám, bởi một số trường hợp nguy hiểm nhất lại hoàn toàn không đau.

Cần đi khám ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

Bàn chân có vết phồng rộp, nứt da, chảy máu, vết cắt hoặc vết loét.
Chân sưng, đỏ, nóng, có dịch, có mùi hoặc đổi màu.
Một bàn chân đột ngột sưng nóng và biến dạng nhưng đau rất ít; đây có thể là biểu hiện của bàn chân Charcot cấp.
Xuất hiện sốt, rét run hoặc tình trạng toàn thân xấu đi kèm tổn thương bàn chân.
Tê hoặc yếu tiến triển nhanh, không đối xứng, chủ yếu ở một bên, yếu cơ rõ hoặc sụt bàn chân.
Triệu chứng xuất hiện chủ yếu ở tay, xuất hiện rất sớm hoặc không theo kiểu “đi tất – đeo găng”.
Đau dữ dội, mất ngủ kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, tâm trạng và khả năng đi lại.

Một vết loét nhỏ ở bàn chân người bệnh đái tháo đường không nên được xem là “vết thương ngoài da thông thường”. Việc tự đắp lá, rắc thuốc bột, ngâm nước muối đặc hoặc tiếp tục đi lại tỳ đè lên vết thương có thể làm tình trạng nặng thêm.

Có phải cứ tê bì là do đái tháo đường?

Không. Bệnh thần kinh do đái tháo đường là một chẩn đoán cần đặt trong bối cảnh lâm sàng phù hợp và sau khi xem xét các nguyên nhân khác.

Một số tình trạng có thể gây triệu chứng tương tự gồm thiếu vitamin B12, đặc biệt ở người dùng metformin kéo dài; suy giáp; bệnh thận mạn; lạm dụng rượu; bệnh gan; chèn ép dây thần kinh; thoát vị đĩa đệm; bệnh lý cột sống; bệnh tự miễn; bệnh thần kinh di truyền; tác dụng của hóa chất hoặc một số thuốc.

Bác sĩ có thể cần chỉ định công thức máu, chức năng thận, chức năng tuyến giáp, vitamin B12, điện di protein huyết thanh hoặc các xét nghiệm khác tùy từng trường hợp. Điện cơ và đo dẫn truyền thần kinh không bắt buộc thực hiện thường quy ở tất cả người bệnh, nhưng rất hữu ích khi biểu hiện không điển hình, tiến triển nhanh, không đối xứng, yếu vận động nổi trội hoặc chẩn đoán chưa rõ.

Điều trị như thế nào?

Điều trị cần đồng thời hướng đến ba mục tiêu: làm chậm tiến triển tổn thương thần kinh, giảm đau và phòng ngừa loét bàn chân.

1. Kiểm soát đường huyết hợp lý và ổn định

Kiểm soát đường huyết tốt có vai trò quan trọng trong phòng ngừa và làm chậm tiến triển bệnh thần kinh, đặc biệt rõ ở đái tháo đường típ 1. Với đái tháo đường típ 2, kiểm soát đường huyết vẫn cần thiết nhưng phải đồng thời quản lý huyết áp, lipid máu, cân nặng, hút thuốc và các yếu tố nguy cơ tim mạch khác.

Mục tiêu đường huyết và HbA1c cần được cá thể hóa. Người bệnh không nên tự ý tăng liều insulin hoặc phối hợp nhiều thuốc để kéo đường huyết xuống quá nhanh vì có thể gây hạ đường huyết và làm tăng dao động đường huyết.

2. Điều trị đau thần kinh

Các thuốc điều trị đau thần kinh không phải thuốc giảm đau thông thường và cũng không có tác dụng “chữa khỏi” dây thần kinh. Mục tiêu thực tế thường là giảm mức độ đau, cải thiện giấc ngủ, vận động và chất lượng cuộc sống.

Những nhóm thuốc có bằng chứng gồm thuốc điều biến kênh calci như pregabalin hoặc gabapentin; thuốc ức chế tái hấp thu serotonin–noradrenaline như duloxetine; một số thuốc chống trầm cảm ba vòng và một số thuốc tác động lên kênh natri. Lựa chọn thuốc phải căn cứ vào tuổi, chức năng thận, bệnh tim mạch, nguy cơ té ngã, rối loạn giấc ngủ, trầm cảm và các thuốc đang sử dụng. [2,3]

Các thuốc này có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, phù, hạ huyết áp tư thế hoặc làm tăng nguy cơ té ngã. Vì vậy người bệnh không nên tự mua thuốc theo đơn của người khác. Nếu thuốc đầu tiên không hiệu quả hoặc không dung nạp, bác sĩ có thể đổi sang một nhóm có cơ chế khác thay vì chỉ tăng liều mãi một thuốc.

Opioid và tramadol không được khuyến cáo sử dụng thường quy hoặc kéo dài để điều trị đau thần kinh do đái tháo đường vì hiệu quả lâu dài hạn chế, trong khi có nguy cơ lệ thuộc thuốc và nhiều tác dụng không mong muốn. [3]

3. Điều trị các nguyên nhân và yếu tố phối hợp

Nếu có thiếu vitamin B12, suy giáp, suy thận, chèn ép dây thần kinh hoặc bệnh lý cột sống, những vấn đề này cần được điều trị song song. Việc chỉ dùng “thuốc bổ thần kinh” nhưng bỏ qua nguyên nhân nền thường không mang lại hiệu quả bền vững.

Vitamin nhóm B không phải thuốc điều trị mặc định cho mọi trường hợp tê bì. Chúng có chỉ định rõ nhất khi người bệnh thực sự thiếu vitamin hoặc có nguy cơ thiếu. Dùng vitamin B6 liều cao kéo dài thậm chí có thể tự gây tổn thương thần kinh.

4. Phục hồi chức năng và phòng ngã

Người bệnh giảm cảm giác sâu hoặc mất thăng bằng có thể được hướng dẫn các bài tập sức mạnh, thăng bằng, dáng đi và lựa chọn dụng cụ hỗ trợ phù hợp. Cần rà soát các thuốc gây buồn ngủ hoặc hạ huyết áp, bảo đảm nhà ở đủ ánh sáng, hạn chế thảm trơn và các vật dễ gây vấp ngã.

Chăm sóc bàn chân hằng ngày quan trọng không kém dùng thuốc

Mỗi ngày, người bệnh nên quan sát cả mu bàn chân, lòng bàn chân, gót chân và các kẽ ngón. Có thể sử dụng gương hoặc nhờ người thân hỗ trợ nếu khó cúi xuống.

Rửa chân bằng nước ấm vừa phải, không thử nhiệt độ nước bằng bàn chân đã giảm cảm giác. Sau khi rửa cần lau khô, đặc biệt là kẽ ngón. Có thể sử dụng kem dưỡng ở vùng da khô nhưng không bôi vào kẽ ngón vì độ ẩm kéo dài làm tăng nguy cơ nấm.

Không đi chân đất, kể cả trong nhà. Trước khi mang giày cần kiểm tra bên trong xem có sỏi, đinh, nếp gấp hoặc vật lạ hay không. Giày phải vừa chân, không quá chật, không có đường may hoặc điểm tỳ đè bất thường.

Móng chân nên được cắt ngang, không khoét sâu hai khóe. Không tự dùng dao, kéo hoặc hóa chất để cắt chai chân, mắt cá hay mụn cóc. Các vùng chai chân cần được đánh giá vì đây có thể là dấu hiệu của áp lực tỳ đè bất thường và là vị trí có nguy cơ loét.

Khi đã có vết loét, một trong những nguyên tắc quan trọng nhất là giảm tải vùng tổn thương. Chỉ bôi thuốc nhưng vẫn tiếp tục đi lại đè lên vết loét thường không thể giúp vết thương liền tốt. Người bệnh cần được đánh giá đồng thời về nhiễm trùng, tưới máu động mạch, độ sâu vết loét, khả năng giảm tải, kiểm soát đường huyết và dinh dưỡng.

Điều cần nhớ

Tê bì và đau rát có thể làm người bệnh khó chịu, nhưng mất cảm giác mới là mối nguy âm thầm. Khi không còn cảm giác bảo vệ, một viên sỏi trong giày, một đôi dép quá chật hoặc một lần ngâm chân vào nước nóng cũng có thể tạo ra tổn thương nghiêm trọng.

Bệnh thần kinh ngoại vi do đái tháo đường không phải lúc nào cũng có thể đảo ngược hoàn toàn. Tuy nhiên, phát hiện sớm, kiểm soát đường huyết và các yếu tố nguy cơ, điều trị đau đúng cách, khám bàn chân định kỳ và chăm sóc bàn chân mỗi ngày có thể làm chậm tiến triển, giảm đau, phòng ngừa loét và giảm nguy cơ cắt cụt chi.

Đừng đợi đến khi bàn chân đau mới quan tâm đến bàn chân. Bởi khi mất cảm giác, người bệnh có thể không còn nhận được tín hiệu cảnh báo rằng bàn chân đang bị tổn thương.