Migraine và Lỗ bầu dục

Sáng nay vừa đến phòng làm việc đã gặp ngay một chị bệnh nhân ôm đầu đứng chờ trước cửa. Chị kêu đau nửa đầu và nghe tiếng mạch đập thình thịch trong tai. Lo lắng sợ bị đột quỵ nên chị tìm đến bệnh viện. Đột quỵ có đau đầu và đau đầu có thể là tiền triệu của đột quỵ nhưng có một loại đau đầu hoàn toàn khác đó chính là đau đầu kiểu Migraine.

Đây là một bệnh lý thường bị bỏ sót chẩn đoán (30 đến 40% người bị Migraine chưa bao giờ đi khám) và việc tự ý dùng thuốc rất phổ biến dẫn đến lạm dụng thuốc, nhờn thuốc. Chính vì nguyên nhân này không chỉ ở Việt Nam mà ngay cả các nước phát triển Migraine làm ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống thậm chí để lại di chứng nặng nề gây tàn phế.

Chẩn đoán bệnh chủ yếu dựa vào lâm sàng, nên tôi hỏi kỹ tính chất đau của chị bệnh nhân.

Chị có cơn đau đầu kịch phát tái diễn từ khoảng 1 tháng nay, đau chủ yếu một bên nửa đầu, kiểu mạch đập, mức độ vừa đến nặng và nặng hơn khi hoạt động thể lực. Thời gian cơn kéo dài khoảng 4 tiếng nhưng hôm qua kéo dài suốt một ngày. Kèm theo sợ ánh sáng, tiếng ồn và buồn nôn là những dấu hiệu khiến chị phải tìm đến tôi.

Bệnh có thể bắt đầu trước 20 tuổi (thường quanh tuổi dậy thì) nhưng hiếm gặp khi còn nhỏ hoặc khởi phát sau tuổi 40. Hay gặp ở nữ giới (tỉ lệ 3/1). Bệnh có thể kèm theo tiền triệu trong 20% trường hợp như rối loạn thị giác (thấy đốm sáng, zic-zac), tê bì, hoặc nói khó trước khi đau đầu...

Cũng cần làm các xét nghiệm thăm dò để chẩn đoán phân biệt với một số bệnh khác như đau đầu trong đột quỵ, u não, viêm màng não, động kinh... Chủ yếu nhất là các phim chụp chẩn đoán hình ảnh CT Scanner, MRI và các xét nghiệm tìm phản ứng viêm. Vậy nhưng xin lưu ý việc lạm dụng đang xảy ra ngày càng nhiều - cứ đau đầu là chụp cắt lớp. Vừa tốn kém lại có hại nên sau khi khám xong tôi chỉ khuyên chị làm siêu âm tim - một thăm dò mà các bác sĩ hay bỏ sót vì quên mất một nguyên nhân có thể làm bệnh nặng lên đó là còn tồn tại lỗ bầu dục (patent foramen ovale: PFO) - một đường hầm nhỏ còn lại từ thời kỳ bào thai giữa tâm nhĩ trái và phải.

1/4 dân số trên thế giới có PFO nhưng đại đa phần là không có triệu chứng. Nó chỉ sinh chuyện khi dòng máu chảy ngược từ tim phải sang trái qua lỗ thông này trong một số hoàn cảnh đặc biệt. Chính vì máu đen (bên phải) sang máu đỏ (tim trái) nên có thể làm giảm oxy máu lên não thậm chí có thể gây tắc mạch (paradoxical embolism) nếu mang thêm cục máu đông từ tĩnh mạch ngoại biên.

Chẩn đoán PFO rất quan trọng để quyết định điều trị tiệt căn đau nửa đầu Migraine. Nếu nghi ngờ xin gửi bệnh nhân đến chuyên khoa tim mạch. Bệnh nhân sẽ được bơm chất cản âm siêu âm vào tĩnh mạch cánh tay. Các bác sĩ sẽ quan sát xem có bọt cản âm chạy sang bên trái nhiều hay ít để khẳng định mức độ ảnh hưởng của lỗ PFO này.

Nếu mức độ nhiều sẽ có chỉ định bít lại bằng dụng cụ qua da, nếu ít thường được bổ sung aspirin vào đơn thuốc chữa đau nửa đầu của bệnh nhân. May mắn cho cô bệnh nhân của tôi rơi vào nhóm này, chỉ cần dùng Aspirin và các thuốc điều trị Migraine theo khuyến cáo.

Tôi xin phép chỉ chia sẻ 3 nguyên tắc chung điều trị đau nửa đầu Migraine mà không đi vào chi tiết các thuốc sử dụng.

• Điều trị giảm đau trong cơn cấp tính.
• Phòng ngừa tái phát bằng điều trị nền theo đơn của bác sĩ chuyên khoa.
• Tránh lạm dụng thuốc giảm đau do tự ý hoặc các hiệu thuốc cung cấp không có đơn - điều này rất nguy hiểm vì nhóm thuốc giảm đau đều có nhiều tác dụng phụ, tương tác thuốc nguy hiểm và hiện tượng nhờn thuốc.

Migraine hay gặp, khó khỏi nhưng không quá lo nếu bạn được trang bị kiến thức tốt, kiên nhẫn lắng nghe bác sĩ và chính cơ thể mình! Khi đã được chẩn đoán hoặc có nhiều dấu hiệu lâm sàng nghi ngờ mình mắc Migrain, xin đừng chần chừ nữa hãy đến khám các bác sĩ nội thần kinh hoặc chuyên ngành giảm đau ạ. Xin đừng tự mầy mò Google để mua thuốc uống giảm đau. Hậu quả sẽ rất khó đoán trước.

Theo dõi sau khi bắt đầu điều trị Migrain có vai trò quan trọng để xác định hiệu quả của thuốc.

Tôi cũng có 4 lời khuyên nhỏ:

Thứ nhất, nên có sổ nhật ký để ghi lại những ngày có cơn đau và có thể sẽ vẽ được biểu đồ tần suất xuất hiện để đưa cho bác sĩ điều trị.

Thứ hai, dùng thuốc tuyệt đối tuân thủ theo đơn, không tự ý tăng hay giảm liều. Nếu có bất cứ thắc mắc gì nên tư vấn chuyên môn vì đáp ứng điều trị rất khác nhau từ từng cá thể.

Thứ ba, trên những bệnh nhân có tiền triệu, cần sử dụng thuốc thật sớm để chặn cơn đau.

Cuối cùng trước khi kết luận thuốc đang sử dụng không hiệu quả, nên thử trên ít nhất ba cơn, trừ khi có tác dụng phụ.

PGS.TS.BS Nguyễn Lân Hiếu

Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội