Khám sức khoẻ tổng quát sao cho đúng và đủ? | PGS Nguyễn Lân Hiếu

Sáng nay có anh ngoài 40 tuổi vào phòng khám, câu đầu tiên là: "Bác sĩ ơi, em khỏe lắm, vợ bắt đi khám thôi." Làm xét nghiệm xong thì đường huyết, mỡ máu đều cao vượt ngưỡng, huyết áp cũng 150/90 mmHg. Anh ngồi im một lúc rồi bảo: "Thế hóa ra em khỏe là do em… chưa đi khám."

Chuyện này tôi gặp gần như hằng tuần. Nhiều bệnh như tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh mạch vành, mạch cảnh…, thậm chí ung thư giai đoạn sớm đều rất "hiền", không đau cũng chẳng gầy sút. Đến lúc cơ thể "kêu" thì thường đã muộn. Vậy nên ai cũng đồng thuận khám sức khoẻ là cần thiết. Nhưng tại sao lại dùng từ "tổng quát" thì bản thân tôi vẫn không lý giải được. Phải chăng do khám chung chung tất cả các "bộ phận", "cơ quan đoàn thể" nên dân gian gọi là tổng quát? Nhưng nói thật, đi khám mà khám không đúng thì cũng chẳng hơn không khám, thậm chí còn nguy hiểm vì sinh ra chủ quan, cậy mình khoẻ lắm, vừa khám tổng quát xong mà!

Tôi từng gặp một chị bệnh nhân năm nào cũng khám "gói cao cấp", vài năm lại ra nước ngoài khám tổng quát. Trong một lần như thế, chị phát hiện khối u nhỏ ở thận. Dù được khuyên nên ở lại Việt Nam theo dõi thêm, vì quá lo lắng chị đã sang Singapore phẫu thuật. Kết quả giải phẫu bệnh lành tính, nhưng sau mổ cả tháng trời chị vẫn mệt mỏi, gầy sút nên đến tìm tôi. Thủ phạm hóa ra là khối ung thư tuyến giáp ở giai đoạn không còn sớm. Vậy là thêm một ca phẫu thuật nữa chỉ trong vòng vài tháng. May mắn là sau đó chị đã khoẻ lại cả thể chất lẫn tinh thần. Đây chưa phải "tiền mất tật mang" như một số trường hợp, mà là "tốn tiền mà vẫn sót bệnh"!

Các sai lầm hay gặp khi chạy theo các gói khám tổng quát đang được quảng cáo rầm rộ:

* Gói khám được thiết kế để thu lợi nhuận nhiều nhất chứ không phải để phát hiện bệnh: nhiều xét nghiệm "cho oai", ít xét nghiệm thật sự cần. Ở chiều ngược lại, có những cơ sở hạ giá gói khám, có khi chỉ 200 nghìn đồng một người lao động. Có thể hình dung tác dụng tầm soát rất thấp, chủ yếu để đảm bảo đúng luật và lấy thành tích cho cả hai phía: cơ sở y tế và đơn vị sử dụng lao động.

* Xét nghiệm marker ung thư tràn lan: chỉ số tăng thì hoảng, chỉ số bình thường thì yên tâm cũng không đúng, trong khi phần lớn marker không dùng để tầm soát (tham khảo bài marker ung thư của tôi).

* Khám xong không có bác sĩ giải thích, không ai hỏi han hay khám lại khi có bất thường mới, không ai hẹn theo dõi. Ngược lại, có nơi còn "dọa" bệnh để bán thêm thuốc bổ, thực phẩm chức năng, liệu trình đắt đỏ.

* Không có hệ thống lưu trữ và phần mềm so sánh kết quả các lần khám trước. Nhiều người chạy theo quảng cáo, hoặc tiện đâu khám đấy, mỗi năm một nơi, không có tài liệu tra cứu nên nhiều khi "dở khóc dở cười". Một vị lãnh đạo mà tôi biết, đi khám ở đâu cũng phải mang kết quả điện tim cũ ra để bác sĩ không bật báo động đỏ, vì điện tim của ông luôn có hình ảnh bất thường giống nhồi máu cơ tim cấp, trong khi chụp động mạch vành nhiều lần đều hoàn toàn bình thường!

Vậy khám thế nào cho đúng? Mấy điều tôi hay nhắc người thân và bạn bè:

* Thứ nhất, về tần suất. Người trưởng thành nên khám tổng quát ít nhất mỗi năm một lần, trên 40 tuổi thì càng không nên bỏ. Người trên 60 tuổi có thể khám 6 tháng một lần. Bản thân tôi, từ năm 45 tuổi, năm nào cũng đi khám. Đến năm 52 tuổi, khi theo dõi thấy HbA1c ba năm liền đều trên 6,5%, tôi quyết định dùng thuốc điều hoà đường máu.

* Thứ hai, khám theo nguy cơ của chính mình, không phải theo gói đắt nhất. Nhà có người ung thư đại tràng thì nội soi; phụ nữ đến tuổi thì khám vú và tầm soát ung thư cổ tử cung; hút thuốc lâu năm thì hỏi về chụp CT phổi liều thấp…

* Thứ ba, trước khi mua gói nào, hãy hỏi thẳng: "Gói này phát hiện được bệnh gì, có phù hợp với tôi không?" Nơi khám tử tế sẽ trả lời được, đôi khi còn khuyên bạn bỏ bớt hoặc đổi sang các xét nghiệm đặc hiệu hơn.

* Thứ tư, khi đi khám hãy mang theo kết quả cũ hoặc ứng dụng lưu trữ bệnh án điện tử của mình để bác sĩ so sánh và đưa ra lời khuyên.

* Cuối cùng, có kết quả rồi, dù có vẻ bình thường, cũng nên hỏi lại bác sĩ về kết luận. Nếu có bất thường, hãy ghi nhớ lời dặn và theo dõi, đừng cất vào ngăn kéo.

Cơ thể mình cũng như cái xe: bảo dưỡng định kỳ thì rẻ, đợi hỏng giữa đường mới sửa thì vừa tốn vừa khổ. Nhưng bảo dưỡng phải đúng chỗ, thay dầu mà quên kiểm tra phanh thì vẫn nguy như thường.