Tiêm insulin “vòng quanh rốn”: Một lời dặn chưa đầy đủ có thể khiến người bệnh tiêm sai kéo dài | BS.CK2 Dương Minh Tuấn

Đây là hình ảnh chai xơ và loạn dưỡng mỡ dưới da tại vùng tiêm insulin ở một bệnh nhân đái tháo đường. Người bệnh được hướng dẫn rằng: “Cứ tiêm insulin vòng quanh rốn, cách rốn khoảng 3–5 cm là được.” và họ đã làm đúng như vậy.

Đây là một hiểu lầm còn gặp nhiều trong thực hành lâm sàng: cho rằng chỉ cần tiêm cách rốn vài centimet, đổi qua lại quanh rốn, là đã bảo đảm tiêm đúng.

Với nhân viên y tế không chuyên ngành nội tiết và các cơ sở đang quản lý người bệnh dùng insulin, kỹ thuật tiêm là nội dung cần được huấn luyện và kiểm tra thường xuyên. Một lời dặn thiếu cụ thể có thể khiến người bệnh tiêm lặp lại trên cùng một vùng mô nhỏ suốt nhiều năm để rồi cuối cùng cho ra hình ảnh như một chiếc vòng kim cô thế đó. Tại vì chúng ta quên mất là: khoảng cách tránh rốn và luân chuyển điểm tiêm là hai yêu cầu riêng. Làm đúng một yêu cầu chưa bảo đảm yêu cầu còn lại cũng đã đúng.

1. VÌ SAO “CÁCH RỐN 3–5 CM” VẪN CHƯA ĐỦ?

Vùng bụng là vị trí phù hợp để tiêm insulin nhưng nếu người bệnh chỉ tiêm trên một vành nhỏ quanh rốn, dù mỗi mũi có dịch sang một chút, những vùng mô ấy vẫn liên tục bị kim đâm và tiếp xúc với insulin.

Một người tiêm nhiều lần mỗi ngày sẽ có hàng trăm, hàng nghìn mũi tiêm tích lũy theo thời gian.

Do đó, hướng dẫn cần nói rõ cả vùng được tiêm, vùng cần tránh, khoảng cách giữa các điểm và cách luân chuyển có thứ tự.

Mốc cách rốn ít nhất 5 cm là một hướng dẫn thực hành phổ biến, dễ nhớ; một số khuyến cáo dùng khoảng cách khác. Vấn đề trong ca này là lời dặn khiến người bệnh chỉ tập trung tiêm trên một vành hẹp, thay vì sử dụng vùng mô lành đủ rộng và luân chuyển đúng.

2. LOẠN DƯỠNG MỠ ẢNH HƯỞNG THẾ NÀO ĐẾN ĐIỀU TRỊ?

Loạn dưỡng mỡ tại vùng tiêm có thể biểu hiện bằng mô mỡ dày lên, nổi cục (gọi là phì đại mô mỡ) hoặc mô mỡ bị teo, gây lõm.

Phì đại mô mỡ là vấn đề thường gặp hơn. Có vùng nhìn thấy rõ, nhưng cũng có vùng phải sờ mới phát hiện.

Insulin tiêm vào mô bất thường có thể hấp thu kém và thất thường, khiến tác dụng của thuốc khó dự đoán. Người bệnh có thể gặp các vấn đề:

- Đường huyết cao dù vẫn tiêm đủ theo đơn.

- Đường huyết dao động nhiều.

- Những lần hạ đường huyết khó giải thích.

- Nhu cầu insulin tăng, nhưng kiểm soát đường huyết vẫn không ổn định.

Đường huyết bất thường còn có nhiều nguyên nhân khác. Tuy nhiên, khi gặp tình trạng này, cần kiểm tra vùng tiêm và thao tác thực tế trước khi chỉ tập trung tăng liều hoặc kết luận người bệnh “không tuân thủ điều trị”.

Một điều cũng hay bị bỏ qua: vùng phì đại mô mỡ đôi khi ít đau hơn khi tiêm, người bệnh vì thế càng thích quay lại chỗ ấy, khiến thói quen tiêm sai tiếp tục kéo dài.

3. CHỌN VỊ TRÍ VÀ LUÂN CHUYỂN THẾ NÀO?

Insulin dùng tại nhà cần được đưa vào lớp mỡ dưới da lành mạnh, tránh vào cơ.

Các vùng thường được sử dụng gồm bụng, phần trước ngoài của đùi, phần sau ngoài của cánh tay trên và vùng trên ngoài của mông, tùy loại thuốc và đặc điểm cơ thể.

Vùng bụng thuận tiện để tự tiêm, nhưng phải tránh sát rốn và tránh mô bất thường. Các điểm tiêm cần cách nhau ít nhất 1 cm.

Có thể chia vùng bụng thành bốn phần, bỏ vùng tránh quanh rốn; dùng một phần trong một tuần rồi chuyển sang phần tiếp theo. Trong mỗi phần, tiêm lần lượt theo hàng hoặc theo sơ đồ, tránh quay lại đúng một điểm trong vài tuần.

Người tiêm nhiều mũi mỗi ngày cần được bố trí diện tích luân chuyển phù hợp. Chỉ đổi bên trái và bên phải ở hai chỗ cố định chưa phải luân chuyển đầy đủ.

Trước mỗi mũi, hãy nhìn và sờ điểm định tiêm. Tránh vùng nổi cục, chai cứng, lõm, có sẹo, bầm, sưng đỏ hoặc tổn thương da.

4. NGƯỜI BÉO KHÔNG MẶC NHIÊN CẦN KIM DÀI

Kim bút 4 mm phù hợp với nhiều người, kể cả người béo phì, và giúp giảm nguy cơ tiêm vào cơ.

Có cần nâng nếp gấp da hay không phải dựa vào chiều dài kim, vùng tiêm và cơ thể người bệnh. Trẻ nhỏ, người rất gầy hoặc vùng ít mô dưới da cần hướng dẫn riêng.

Không nên dặn tất cả mọi người đều phải véo da hoặc đều phải tiêm nghiêng 45 độ. Cũng không nên dùng kim dài, tiêm sâu rồi cho rằng như vậy thuốc mới “vào hết”.

5. LỌ INSULIN PHẢI ĐI CÙNG ĐÚNG BƠM TIÊM

Đây là lỗi có thể gây sai liều ngay trong một mũi tiêm.

U-100 nghĩa là 100 đơn vị insulin trong 1 mL; U-40 nghĩa là 40 đơn vị trong 1 mL.

- Lọ U-100 phải dùng bơm tiêm insulin có thang chia U-100.

- Lọ U-40, nếu được kê, phải dùng bơm có thang chia U-40.

Ví dụ: rút insulin U-100 tới vạch số 20 trên bơm U-40 sẽ đưa vào cơ thể 50 đơn vị, thay vì 20 đơn vị!

Ngược lại, rút insulin U-40 tới vạch số 20 trên bơm U-100 chỉ được 8 đơn vị.

Các con số này minh họa nguy cơ nhầm dụng cụ, không phải bảng hướng dẫn tự quy đổi để tiếp tục dùng bơm sai loại. Khi thiếu bơm phù hợp, cần đổi đúng dụng cụ và hỏi nhân viên y tế.

Với bút insulin, số hiện trên cửa sổ liều là số đơn vị sẽ tiêm; không tự nhân hoặc chia theo nồng độ. Không rút insulin từ bút sang bơm tiêm để tiêm, đặc biệt với insulin nồng độ cao.

Mỗi vạch nhỏ trên bơm và mỗi nấc của bút cũng không mặc nhiên tương ứng 1 đơn vị. Phải kiểm tra đúng thiết bị đang dùng.

6. CHỌN ĐÚNG LIỀU CHƯA BẢO ĐẢM ĐÃ NHẬN ĐỦ THUỐC

Người dùng bút tiêm cần được hướng dẫn đầy đủ:

- Đọc đúng tên thuốc và nồng độ trước mỗi mũi.

- Gắn kim mới, bỏ cả nắp ngoài và nắp trong.

- Thử dòng thuốc theo hướng dẫn của bút.

- Chọn đúng số đơn vị, ấn nút tiêm đúng thao tác.

- Giữ kim đủ thời gian theo thiết bị, không rút ngay khi cửa sổ vừa về 0.

- Tháo kim sau tiêm và bảo quản bút không gắn kim.

Insulin đục như NPH và nhiều hỗn hợp chứa protamine cần được làm đồng nhất bằng thao tác lăn, đảo đúng hướng dẫn trước khi tiêm. Không phải mọi insulin phối hợp đều đục, nên không áp dụng thao tác này cho tất cả các thuốc.

Thời điểm tiêm phải phù hợp với loại insulin. Không dặn mọi loại đều tiêm trước ăn 30 phút. Tiêm insulin bữa ăn rồi bỏ bữa hoặc trì hoãn ăn có thể gây hạ đường huyết.

Bảo quản cũng phải theo đúng sản phẩm: tránh đông đá, nhiệt cao và ánh nắng; ghi ngày bắt đầu sử dụng. Không mặc định mọi insulin sau mở đều dùng được 28 ngày.

Kim và bơm tiêm dùng một lần cần được thay mới. Một bút insulin chỉ dùng cho một người, kể cả đã thay kim.

7. NẾU ĐANG TIÊM VÀO VÙNG CHAI, NỔI CỤC, CẦN LÀM GÌ?

Tránh tiếp tục tiêm vào vùng tổn thương và liên hệ sớm với cơ sở điều trị để chọn vùng mô lành, kiểm tra kỹ thuật và đánh giá lại liều.

Khi chuyển sang mô lành, insulin có thể hấp thu tốt hơn. Liều trước đây dùng ở vùng tổn thương có thể gây hạ đường huyết ở vùng mới. Vì vậy, cần theo dõi đường huyết sát và có kế hoạch chỉnh liều của bác sĩ.

Không tự giảm liều theo một tỷ lệ truyền miệng. Cũng không tự ngừng insulin sau khi đọc bài cảnh báo.

Nếu vùng tiêm đỏ, nóng, đau tăng, chảy dịch hoặc loét, cần khám để xác định tổn thương và xử trí phù hợp.

8. NHÂN VIÊN Y TẾ CẦN KIỂM TRA CẢ CÁCH MÌNH ĐÃ HƯỚNG DẪN

Hướng dẫn tiêm cần kết thúc bằng việc người bệnh hoặc người chăm sóc làm lại trên chính dụng cụ sẽ dùng ở nhà.

Câu hỏi “bác hiểu chưa?” không thay thế việc quan sát người bệnh đọc nhãn, chọn liều, chọn điểm tiêm và thực hiện thao tác.

Trong các lần tái khám, đặc biệt khi đường huyết bất thường, cần:

- Nhìn và sờ các vùng người bệnh đang tiêm.

- Đối chiếu lọ insulin với thang chia bơm tiêm.

- Kiểm tra kim, thử dòng thuốc, thao tác tiêm và thời gian giữ kim.

- Xem lại sơ đồ luân chuyển, giờ tiêm, bữa ăn và cách bảo quản.

- Hướng dẫn lại những điểm còn sai, bằng lời cụ thể và thao tác mẫu.

Người bệnh có thể đã tiêm sai vì làm đúng một lời dặn chưa đầy đủ. Phát hiện điều đó giúp chúng ta sửa được cả thao tác của người bệnh lẫn cách hướng dẫn của người chăm sóc.

Lần khám tới, hãy mang theo lọ hoặc bút insulin, bơm tiêm, kim đang dùng và nhật ký đường huyết. Chủ động đề nghị bác sĩ hoặc điều dưỡng xem giúp một lần tiêm thực tế.