Thảo dược và sức khỏe nam giới: Từ Y học cổ truyền đến bằng chứng khoa học

Từ nhiều thế kỷ trước, khi y học phương Đông chưa có khái niệm testosterone hay rối loạn nội tiết, các thầy thuốc đã nhận ra một nhóm triệu chứng đặc trưng ở nam giới trung niên bao gồm: Mệt mỏi kéo dài, đau mỏi lưng gối, tinh thần uể oải, sinh lực suy giảm, giấc ngủ kém sâu. 

Trong y học cổ truyền (YHCT), nhóm biểu hiện này thường được quy về chứng thận hư, với hai nhánh chính là thận dương hư và thận âm hư. Đôi khi có thêm chứng tỳ thận lưỡng hư hoặc can thận âm hư tùy thể trạng. 

Cần lưu ý rằng, tạng thận trong YHCT không đồng nhất với cơ quan thận trong giải phẫu học hiện đại, mà là một hệ thống chức năng bao gồm năng lượng sinh dục, sự phát triển và lão hóa của cơ thể, khả năng sinh sản, sức bền theo thời gian và một phần chức năng tủy não. 

Từ nhận thức này, người xưa đã xây dựng một hệ thống dược liệu phong phú nhằm bổ thận, tráng dương, ích tinh, dưỡng khí, đồng thời chú trọng đến phối ngũ và biện chứng để tránh bổ sai thể trạng.

Ngày nay, nhiều dược liệu từng được ghi chép trong các y thư cổ như Bản thảo cương mục hay Trung Quốc Dược điển đang được nghiên cứu bởi các nhóm khoa học quốc tế, với kết quả bước đầu cho thấy một số hoạt chất có khả năng tác động lên trục nội tiết, chức năng sinh sản và khả năng thích nghi của cơ thể. Sự quan tâm này phản ánh xu hướng toàn cầu trong y học tích hợp, nơi kinh nghiệm lâm sàng truyền thống được đặt dưới lăng kính của phương pháp khoa học hiện đại.

Sau đây là một số dược liệu điển hình được ghi nhận trong y văn cổ và nghiên cứu hiện đại:

 - Nhân sâm (Panax ginseng C.A.Mey.): Trong YHCT, nhân sâm được xếp vào hàng thượng phẩm, có công năng đại bổ nguyên khí, ích khí sinh tân, an thần định chí và thường được chỉ định trong các chứng khí hư, thần kinh suy nhược, tinh thần mệt mỏi. Về mặt dược lý, các ginsenoside, đặc biệt là Rg1 và Rb1, đã được chứng minh có tác dụng điều hòa trục hạ đồi, tuyến yên, tuyến sinh dục, cải thiện chất lượng tinh trùng và hỗ trợ chức năng cương dương thông qua tăng sinh tổng hợp nitric oxide. Một số thử nghiệm lâm sàng ghi nhận cải thiện chỉ số rối loạn cương dương ở nam giới dùng chiết xuất nhân sâm so với giả dược, mặc dù cỡ mẫu còn hạn chế và thời gian theo dõi chưa dài.

- Dâm dương hoắc (Epimedium spp.): Là vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc bổ thận tráng dương của YHCT Trung Quốc và Việt Nam. Hoạt chất icariin và các dẫn xuất flavonoid của nó được xác định có khả năng ức chế phosphodiesterase-5 theo cơ chế tương tự sildenafil, đồng thời có tác dụng kích thích sinh tổng hợp testosterone thông qua trục tuyến yên, tinh hoàn trong một số mô hình thực nghiệm. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng hiện có vẫn chỉ ở giai đoạn phòng thí nghiệm và trên động vật. Các thử nghiệm lâm sàng trên người còn ít và phương pháp chưa đồng nhất, do đó việc ngoại suy kết quả từ phòng thí nghiệm sang thực hành lâm sàng cần rất thận trọng.

- Cây ba kích (Morinda officinalis How): Thảo dược được YHCT Việt Nam sử dụng rộng rãi với công năng bổ thận dương, cường gân cốt, trừ phong thấp. Nghiên cứu dược lý hiện đại xác định ba kích chứa các oligosaccharide và anthranoid có khả năng kích thích trục nội tiết và hỗ trợ bảo vệ tế bào tinh hoàn trước stress oxy hóa. Đây là một trong những dược liệu được quan tâm nghiên cứu nhiều tại Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh nguồn dược liệu bản địa đang được hệ thống hóa và chuẩn hóa về mặt thực vật học, hóa học và dược lý.

- Sâm Việt Nam hay sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.): Là loài sâm đặc hữu của Việt Nam, chứa hàm lượng ginsenoside và majonoside-R2 cao hơn một số loài sâm khác, có tiềm năng nghiên cứu lớn về tác dụng thích nghi, chống oxy hóa và hỗ trợ chức năng sinh dục. Tuy nhiên, dữ liệu lâm sàng còn rất hạn chế và việc nghiên cứu chuyên sâu vẫn đang trong giai đoạn đầu. Việc đầu tư cho các nghiên cứu lâm sàng có thiết kế chuẩn trên loài sâm này được kỳ vọng sẽ định vị rõ hơn vị trí của một dược liệu mang tính biểu tượng quốc gia.

- Đỗ trọng (Eucommia ulmoides Oliv.) và kỷ tử (Lycium barbarum L.): Hai thảo dược này cũng thuộc nhóm dược liệu bổ thận tráng dương được ghi chép từ lâu, với một số bằng chứng tiền lâm sàng về tác dụng hỗ trợ chức năng sinh sản và chống oxy hóa. Kỷ tử đặc biệt được chú ý với các nghiên cứu ghi nhận cải thiện số lượng và chất lượng tinh trùng trong các mô hình thực nghiệm. Bên cạnh đó, các dược liệu Việt Nam khác như đinh lăng, sâm cau và nhục thung dung cũng có lịch sử sử dụng lâu đời trong các bài thuốc dân gian, nhưng phần lớn chưa được khảo sát đầy đủ bằng nghiên cứu lâm sàng có thiết kế chặt chẽ.

Cần nhiều bằng chứng khoa học hơn

Ghi nhận tiềm năng không đồng nghĩa với xác nhận tính hiệu quả và an toàn của dược liệu. Đây là điểm mấu chốt mà bất kỳ ai quan tâm đến thảo dược và sức khỏe nam giới cần hiểu rõ. Phần lớn nghiên cứu về thảo dược trong lĩnh vực này được thực hiện trên mô hình tế bào hoặc động vật. Kết quả từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật không thể được ngoại suy trực tiếp sang người bệnh. Các thử nghiệm lâm sàng có thiết kế mạnh, cỡ mẫu đủ lớn và thời gian theo dõi dài còn rất hiếm. Khi có thử nghiệm lâm sàng, sự khác biệt về chất lượng dược liệu, hàm lượng hoạt chất, liều dùng và đặc điểm dân số nghiên cứu khiến việc so sánh kết quả giữa các nghiên cứu trở nên phức tạp.

Một khó khăn khác là tính đa thành phần của dược liệu YHCT. Một vị thuốc thường chứa hàng chục đến hàng trăm hợp chất, mà hiệu quả lâm sàng có thể là kết quả của tương tác đồng thời giữa nhiều hoạt chất. Phương pháp nghiên cứu đơn hoạt chất của dược lý hiện đại đôi khi không phản ánh đầy đủ logic phối ngũ trong bài thuốc cổ truyền. Đây là lý do nhiều nhà nghiên cứu hiện nay đang theo đuổi hướng tiếp cận hệ thống và dược lý mạng để khảo sát dược liệu phức hợp.

Nói cách khác, dù được ghi nhận trong y văn nhưng hiện chưa có đủ cơ sở khoa học đầy đủ để khuyến nghị rộng rãi bất kỳ thảo dược đơn lẻ nào như một liệu pháp điều trị chuẩn cho các vấn đề sức khỏe nam giới, đặc biệt là rối loạn cương dương, suy giảm testosterone hay vô sinh nam. Đây là chuyên khoa cần được thăm khám và xử trí bởi bác sĩ có chuyên môn.

Cảnh báo quan trọng cho người dùng

Thị trường thực phẩm chức năng và sản phẩm hỗ trợ sinh lý nam hiện nay cực kỳ phức tạp. Không ít sản phẩm được quảng cáo với các tuyên bố vượt xa bằng chứng khoa học. Những cảnh báo của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ 2007 đến 2016 cho thấy nhóm sản phẩm hỗ trợ sinh lý nam chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các thực phẩm chức năng bị phát hiện chứa hoạt chất tây dược không khai báo, với sildenafil là chất pha trộn phổ biến nhất. Đây là nguy cơ nghiêm trọng, đặc biệt với người đang dùng thuốc nhóm nitrat điều trị tim mạch, vì tương tác này có thể gây tụt huyết áp đột ngột đe dọa tính mạng.

Một số dược liệu còn có thể tương tác với thuốc đang điều trị. Nhân sâm có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc chống đông máu, thuốc hạ đường huyết và một số thuốc tâm thần. Dâm dương hoắc cần thận trọng ở người đang dùng thuốc hạ áp hoặc có bệnh tim mạch. Người có bệnh nền như đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh gan, bệnh thận hoặc ung thư tuyến tiền liệt tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược bổ thận tráng dương mà chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.

Cũng cần lưu ý rằng rối loạn cương dương ở nam giới trung niên cũng có thể là dấu hiệu sớm của bệnh lý tim mạch, đái tháo đường hoặc rối loạn nội tiết. Việc tự dùng thảo dược để che lấp triệu chứng có thể khiến người bệnh bỏ qua cơ hội phát hiện sớm các bệnh lý nền quan trọng. Với nam giới đang gặp các vấn đề như suy giảm ham muốn, rối loạn cương dương, mệt mỏi kéo dài hoặc lo lắng về khả năng sinh sản, điều cần làm đầu tiên là thăm khám để loại trừ các nguyên nhân thực thể như rối loạn nội tiết, bệnh mạch máu, bệnh thần kinh hoặc tác dụng phụ của thuốc.

TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn

Bệnh viện ĐHYD TPHCM - Cơ sở 3