Suy thượng thận do thuốc: từ một câu chuyện tự chữa đau khớp | BS.CK2 Dương Minh Tuấn

Một chú bệnh nhân có tiền sử đau xương khớp, thường tự tìm cách điều trị qua mạng xã hội và YouTube. Nghe người này giới thiệu thuốc giảm đau, người khác quảng cáo thuốc “chữa tiểu đường”, chú lần lượt mua và sử dụng nhiều loại thuốc mà không biết rõ thành phần, liều lượng cũng như nguy cơ đi kèm.

Khoảng 3 tháng gần đây, chú bắt đầu mệt mỏi kéo dài; khuôn mặt ngày càng tròn và đỏ, da mỏng hơn, tay chân chỉ va chạm nhẹ cũng xuất hiện những mảng bầm tím, trong khi các vết thương mất nhiều thời gian mới lành. Sau khi thăm khám, chú được chẩn đoán suy thượng thận do thuốc.

Bên cạnh đó, chú còn bị đái tháo đường nhưng kiểm soát đường huyết chưa tốt, đồng thời có thói quen tiêm insulin lặp đi lặp lại quanh vùng rốn, vì vậy cần được hướng dẫn lại kỹ thuật tiêm và thay đổi vị trí tiêm phù hợp.

Chú tìm thuốc với mong muốn giảm đau, chữa bệnh, nhưng việc tự sử dụng nhiều sản phẩm không rõ nguồn gốc đã khiến tình trạng sức khỏe trở nên phức tạp hơn.

Tuyến thượng thận tuy nhỏ nhưng đảm nhiệm nhiều chức năng thiết yếu. Hai tuyến nằm phía trên hai quả thận, sản xuất các hormone quan trọng, trong đó cortisol giúp duy trì huyết áp, điều hòa chuyển hóa và đường huyết, kiểm soát phản ứng viêm, đồng thời giúp cơ thể thích nghi khi bị sốt, nhiễm trùng, chấn thương hoặc phải phẫu thuật.

Một hormone khác là aldosterone, có vai trò điều hòa muối, nước và kali trong cơ thể.

Khi thiếu cortisol, người bệnh có thể vẫn sinh hoạt tương đối bình thường trong điều kiện ổn định, nhưng lại không đủ khả năng đáp ứng khi cơ thể gặp một đợt bệnh cấp, nhiễm trùng, chấn thương hoặc stress nặng.

Tác nhân thường gặp gây suy thượng thận do thuốc là corticoid, còn gọi là glucocorticoid. Đây là nhóm thuốc chống viêm rất hiệu quả, cần thiết trong điều trị nhiều bệnh lý, tuy nhiên phải được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều và trong thời gian phù hợp.

Corticoid có thể xuất hiện dưới nhiều dạng:

- Thuốc uống: prednisolone, prednisone, methylprednisolone, dexamethasone, betamethasone…

- Thuốc tiêm hoặc truyền: tiêm bắp, truyền tĩnh mạch, tiêm vào khớp hoặc quanh khớp.

- Thuốc bôi ngoài da: kem hoặc thuốc mỡ chứa betamethasone, clobetasol…

- Thuốc hít, khí dung: một số thuốc điều trị hen, chẳng hạn budesonide hoặc fluticasone.

- Thuốc xịt hoặc nhỏ mũi: một số chế phẩm điều trị viêm mũi dị ứng, viêm mũi xoang.

- Thuốc nhỏ mắt, nhỏ tai hoặc dùng qua đường trực tràng: một số chế phẩm cũng có chứa corticoid.

Nguy cơ tác dụng phụ tăng lên khi người bệnh sử dụng corticoid với liều cao, trong thời gian dài hoặc đồng thời dùng nhiều dạng khác nhau. Thuốc bôi, thuốc xịt và thuốc hít, nếu được sử dụng đúng chỉ định, thường có nguy cơ thấp hơn thuốc toàn thân, tuy nhiên mức độ hấp thu vẫn cần được đánh giá tùy từng người.

Đáng lo ngại là corticoid có thể bị trộn vào một số sản phẩm được quảng cáo là “thuốc gia truyền”, “thảo dược”, “thuốc giảm đau nhanh” hoặc “thuốc chữa bệnh hoàn toàn tự nhiên”, trong khi nhãn sản phẩm không công bố đầy đủ thành phần.

Cơ quan quản lý thuốc từng phát hiện dexamethasone trong một sản phẩm bán cho người đau khớp, dù hoạt chất này không được ghi trên nhãn. Vì vậy, việc một sản phẩm giúp giảm đau nhanh hoặc được quảng cáo là “tự nhiên, không tác dụng phụ” hoàn toàn không đủ để chứng minh sản phẩm đó an toàn.

Khi corticoid từ bên ngoài được đưa vào cơ thể trong thời gian dài, não sẽ giảm tín hiệu kích thích tuyến thượng thận, khiến tuyến này dần bị ức chế và giảm khả năng tự sản xuất cortisol.

Do đó, người bệnh có thể rơi vào tình trạng đặc biệt: bên ngoài vẫn biểu hiện tác dụng của corticoid, chẳng hạn mặt tròn, da mỏng, dễ bầm, tăng đường huyết, trong khi tuyến thượng thận lại không còn sản xuất đủ cortisol cho nhu cầu của cơ thể.

Khi người bệnh tự ý giảm liều, ngừng thuốc đột ngột hoặc gặp một đợt bệnh nặng khiến nhu cầu cortisol tăng cao, tình trạng thiếu hormone có thể bộc lộ rõ ràng và trở nên nguy hiểm.

Các biểu hiện như mặt tròn, tích mỡ ở bụng hoặc vùng gáy, da mỏng, dễ bầm tím, vết thương lâu lành và yếu cơ có thể gợi ý hội chứng Cushing do thuốc, tức là cơ thể đang chịu tác dụng quá mức của corticoid.

Tuy nhiên, những dấu hiệu này cần được phân biệt với các triệu chứng do thiếu cortisol, bởi một người có thể đồng thời có biểu hiện của thừa tác dụng corticoid và suy giảm khả năng tự sản xuất hormone.

Lạm dụng corticoid còn có thể làm tăng đường huyết, tăng huyết áp, loãng xương, tăng nguy cơ gãy xương và nhiễm trùng. Vì vậy, ở người mắc đái tháo đường nhưng kiểm soát đường huyết kém, việc rà soát tất cả các loại thuốc đang sử dụng, đặc biệt là corticoid, là một phần quan trọng trong quá trình đánh giá.

Nguy hiểm nhất là cơn suy thượng thận cấp, một tình trạng có thể đe dọa tính mạng. Người bệnh có thể bị tụt huyết áp, mất nước, rối loạn điện giải, hạ đường huyết và tiến triển nhanh đến sốc.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt lả, choáng váng hoặc ngất, lơ mơ, đau bụng nhiều, nôn ói hoặc tiêu chảy kéo dài, đặc biệt trong trường hợp không thể uống hoặc không giữ được thuốc trong cơ thể, người bệnh cần đi cấp cứu ngay.

Khi đến cơ sở y tế, hãy nói rõ: “Tôi đã từng dùng corticoid” hoặc “Tôi bị suy thượng thận”, để nhân viên y tế có thể nhanh chóng nhận diện nguy cơ và xử trí phù hợp.

Không nên chờ đến lịch tái khám, bởi cơn suy thượng thận cấp cần được điều trị kịp thời bằng corticoid đường tiêm và bù dịch.

Người đang hoặc từng sử dụng corticoid nên đi khám nếu xuất hiện những thay đổi bất thường như mặt tròn nhanh, da mỏng, dễ bầm tím, yếu cơ, vết thương lâu lành; hoặc mệt mỏi kéo dài, chán ăn, buồn nôn, chóng mặt khi đứng lên, đặc biệt sau khi tự giảm liều hoặc ngừng thuốc.

Khi đi khám, hãy mang theo tất cả các loại thuốc đang dùng hoặc đã từng dùng, bao gồm thuốc uống, thuốc tiêm, thuốc bôi, thuốc xịt, thuốc hít, cùng với vỏ hộp, ảnh nhãn sản phẩm và thông tin về thời gian sử dụng.

Bác sĩ sẽ lựa chọn xét nghiệm phù hợp. Cortisol máu buổi sáng, thường được lấy vào khoảng 8–9 giờ, có thể được sử dụng để đánh giá chức năng tuyến thượng thận; trong một số trường hợp, người bệnh cần làm thêm xét nghiệm ACTH hoặc nghiệm pháp kích thích ACTH.

Không phải ai đang dùng corticoid cũng cần xét nghiệm ngay, bởi thời điểm xét nghiệm còn phụ thuộc vào loại thuốc, liều lượng, thời gian sử dụng và giai đoạn điều trị. Tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc chỉ để đi xét nghiệm.

Điều trị suy thượng thận do corticoid cần một kế hoạch cụ thể cho từng người. Bác sĩ sẽ rà soát toàn bộ nguồn corticoid, đánh giá bệnh lý đang điều trị, xác định loại thuốc và liều lượng đã sử dụng, từ đó quyết định cách giảm liều hoặc chuyển sang sản phẩm có thành phần rõ ràng, được kiểm soát chất lượng.

Khi cơ thể chưa thể tự sản xuất đủ cortisol, người bệnh có thể cần dùng hydrocortisone hoặc thuốc tương đương ở liều thay thế, nhằm bù lại lượng hormone mà cơ thể đang thiếu. Không nên vì nghe nói “corticoid gây bệnh” mà tự ý ngừng thuốc thay thế đã được bác sĩ kê đơn.

Song song với việc điều chỉnh thuốc, cần xử lý các hậu quả liên quan như tăng đường huyết, nhiễm trùng, tổn thương da, yếu cơ và nguy cơ loãng xương.

Suy thượng thận do corticoid có thể hồi phục, nhưng thời gian hồi phục ở mỗi người rất khác nhau. Có người cần vài tháng, có người mất hơn một năm, thậm chí lâu hơn, tùy vào loại thuốc, liều lượng, thời gian sử dụng và mức độ ức chế tuyến thượng thận.

Việc giảm liều và ngừng thuốc phải dựa trên đánh giá của bác sĩ; cảm giác khỏe hơn không đồng nghĩa với việc tuyến thượng thận đã hồi phục hoàn toàn.

Trong thời gian điều trị, người bệnh cần uống thuốc đúng đơn, đúng giờ, bảo đảm luôn có đủ thuốc và tái khám theo lịch. Nên mang theo giấy hoặc thẻ ghi rõ chẩn đoán suy thượng thận cùng danh sách các thuốc đang sử dụng.

Người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch sử dụng thuốc khi bị sốt, nhiễm trùng, chấn thương hoặc phải phẫu thuật, bởi trong những tình huống này cơ thể có thể cần tăng liều corticoid tạm thời hoặc chuyển sang đường tiêm.

Trước khi thực hiện bất kỳ thủ thuật hay phẫu thuật nào, cần thông báo rõ tình trạng suy thượng thận. Nếu nôn nhiều hoặc không thể giữ thuốc trong cơ thể, người bệnh phải đi cấp cứu, không nên chỉ cố gắng uống thêm thuốc tại nhà.

Về ăn uống, nên duy trì chế độ đủ chất, có nguồn đạm phù hợp, rau xanh và thực phẩm giàu canxi; đồng thời hạn chế đồ ngọt, đặc biệt ở người mắc đái tháo đường.

Nên vận động vừa sức, tăng dần theo tình trạng cơ và xương, ngủ đủ, chăm sóc tốt các vết thương và theo dõi đường huyết theo hướng dẫn. Bác sĩ sẽ đánh giá nhu cầu bổ sung canxi, vitamin D cũng như các biện pháp bảo vệ xương.

Suy thượng thận do corticoid thường vẫn bảo tồn aldosterone, vì vậy không mặc định người bệnh phải ăn thật mặn. Chế độ ăn có thể hỗ trợ sức khỏe, nhưng không thể thay thế hormone khi cơ thể đang thiếu.

Tôi muốn nhắc mọi người: đừng tự mua thuốc qua các video quảng cáo, đừng tin tuyệt đối vào những người tự xưng là chuyên gia, và đừng sử dụng các sản phẩm gắn mác “gia truyền” nhưng không rõ thành phần, nguồn gốc.

Các thuốc da liễu, thuốc mũi xoang, thuốc xịt hoặc thuốc hít có chứa corticoid cũng cần được sử dụng theo chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ.

Nếu đã dùng corticoid trong thời gian dài, hãy đi khám để được xây dựng phương án giảm và ngừng thuốc an toàn; tuyệt đối không tự ý dừng thuốc chỉ vì đọc một bài viết trên mạng.

Một loại thuốc giúp bạn dễ chịu nhanh chưa chắc đã an toàn khi sử dụng lâu dài. Biết mình đang uống gì, bôi gì, xịt gì và hít gì chính là bước đầu tiên để bảo vệ sức khỏe.