Khi người bệnh mệt mỏi vì đái tháo đường: Tiếp cận gánh nặng cảm xúc theo hướng dẫn EASD 2026

Người bệnh có thể hiểu rõ chế độ ăn, tuân thủ thuốc và thực hiện tốt các khuyến cáo tự quản lý nhưng vẫn kiệt sức vì phải liên tục suy nghĩ về đái tháo đường. Vấn đề này dễ bị bỏ sót nếu thăm khám chỉ tập trung vào HbA1c, đường huyết hoặc biến chứng thực thể.

“Diabetes distress” là gánh nặng cảm xúc và tâm lý do sống chung với đái tháo đường và thực hiện các yêu cầu tự quản lý hằng ngày. Biểu hiện có thể gồm lo lắng về biến chứng, sợ hạ đường huyết, thất vọng khi đường huyết chưa đạt mục tiêu, mệt mỏi vì phải theo dõi glucose và dùng thuốc, áp lực tài chính hoặc cảm giác bị phán xét.

Diabetes distress khác với trầm cảm, dù hai tình trạng có thể đồng thời xuất hiện và làm nặng lẫn nhau. HbA1c đạt mục tiêu không loại trừ gánh nặng cảm xúc; người bệnh kiểm soát chuyển hóa tốt vẫn có thể chịu căng thẳng đáng kể liên quan đến điều trị.

Ngày 15/9/2026, Diabetologia công bố hướng dẫn của Hiệp hội Nghiên cứu Đái tháo đường châu Âu (EASD) về đánh giá và xử trí gánh nặng cảm xúc ở người trưởng thành mắc đái tháo đường type 1 hoặc type 2.

Thông điệp cốt lõi là tích hợp đánh giá sức khỏe tâm lý vào chăm sóc đái tháo đường thường quy. Nhân viên y tế nên chủ động hỏi về cảm xúc trong các lần khám, sử dụng công cụ chuẩn hóa ít nhất mỗi năm một lần và đánh giá lại khi người bệnh gặp biến cố cuộc sống, thay đổi đáng kể phác đồ hoặc giảm khả năng tự quản lý.

Kết quả cần được ghi nhận, trao đổi với người bệnh và dùng để xây dựng kế hoạch hỗ trợ. Sàng lọc chỉ có ý nghĩa khi đi kèm khả năng tư vấn, can thiệp hoặc chuyển tuyến phù hợp.

Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi mở, không phán xét:

“Gần đây, điều gì trong việc điều trị đái tháo đường khiến cô/chú cảm thấy khó khăn nhất?”

Các công cụ như Problem Areas in Diabetes (PAID) và Diabetes Distress Scale (DDS) giúp định lượng mức độ gánh nặng và xác định lĩnh vực cần ưu tiên, nhưng không thay thế khai thác tâm lý - xã hội và bối cảnh cá nhân.

Với DDS-17, điểm trung bình thường được diễn giải như sau:

- Dưới 2,0: ít hoặc không có gánh nặng đáng kể;

- Từ 2,0 đến dưới 3,0: gánh nặng mức trung bình;

- Từ 3,0 trở lên: gánh nặng mức cao.

Cần sử dụng đúng phiên bản và xem xét từng lĩnh vực, như gánh nặng cảm xúc, căng thẳng do chế độ điều trị, cảm giác thất bại trong tự quản lý hoặc khó khăn với nhân viên y tế. Các ngưỡng này chỉ có giá trị định hướng, không phải tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm. Khi nghi ngờ trầm cảm, lo âu nặng hoặc nguy cơ tự sát, cần đánh giá chuyên biệt và chuyển tuyến.

EASD nhấn mạnh rằng can thiệp cần dựa trên kiểu đái tháo đường, nguyên nhân và mức độ gánh nặng, nguồn lực sẵn có và ưu tiên của người bệnh. Phần lớn khuyến cáo là khuyến cáo có điều kiện do bằng chứng còn không đồng nhất.

Nhóm người bệnh Can thiệp được đề cập

1. Đái tháo đường type 1: Có thể cân nhắc can thiệp tâm lý, theo dõi glucose liên tục (CGM) hoặc hệ thống phân phối insulin tự động (AID), tùy nhu cầu, khả năng sử dụng và mục tiêu điều trị.

2. Đái tháo đường type 2: Có thể cân nhắc can thiệp tâm lý, giáo dục tự quản lý hoặc phối hợp cả hai. Chưa đủ cơ sở khuyến cáo CGM hay hỗ trợ đồng đẳng đơn thuần nhằm giảm gánh nặng cảm xúc.

Điều này không phủ nhận lợi ích khác của CGM, AID hoặc hỗ trợ đồng đẳng, như cải thiện theo dõi glucose, giảm hạ đường huyết, hỗ trợ tự quản lý hoặc tăng kết nối xã hội. Chỉ định cần gắn với mục tiêu lâm sàng cụ thể; không nên mặc định rằng công nghệ hay một mô hình hỗ trợ sẽ làm giảm gánh nặng cảm xúc ở mọi người bệnh.

Cần diễn giải khuyến cáo cùng mức độ chắc chắn của bằng chứng. Tổng quan hệ thống bao gồm 248 thử nghiệm với 55.497 người tham gia, nhưng chất lượng bằng chứng phần lớn thấp hoặc rất thấp do nguy cơ sai lệch, tính không đồng nhất, khác biệt về nội dung và cường độ can thiệp cũng như công cụ đo lường.

Ở người mắc đái tháo đường type 1, CGM cho thấy mức giảm gánh nặng cảm xúc nhỏ với độ chắc chắn trung bình. Với AID, phân tích gộp 5 thử nghiệm ghi nhận chênh lệch trung bình chuẩn hóa −0,15, khoảng tin cậy 95% từ −0,33 đến 0,02; xu hướng có lợi nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê.

Vì vậy, không nên khẳng định AID hoặc các công nghệ tự động chắc chắn làm giảm gánh nặng cảm xúc. Hiệu quả phụ thuộc vào khả năng sử dụng, chi phí, hỗ trợ chuyên môn, kỳ vọng và việc thiết bị thực sự giảm hay làm tăng gánh nặng tự quản lý. Tổng quan này cũng không đánh giá đầy đủ các kết cục như HbA1c, thời gian trong vùng mục tiêu, hạ đường huyết hoặc biến chứng mạch máu.

Trong tư vấn, nên cùng người bệnh xác định một vấn đề ưu tiên, một mục tiêu cụ thể và một bước thay đổi khả thi:

- Nếu lịch điều trị quá tải, rà soát lại lịch dùng thuốc, theo dõi glucose và vận động; chia nhỏ mục tiêu;

- Nếu sợ hạ đường huyết, tìm hiểu hoàn cảnh xảy ra, kiến thức, kỹ thuật dùng thuốc hoặc insulin và lập kế hoạch dự phòng;

- Nếu chi phí gây áp lực, trao đổi về lựa chọn điều trị, khả năng chi trả và nguồn hỗ trợ;

- Nếu người bệnh cảm thấy thất bại vì chỉ số chưa đạt, tránh ngôn ngữ quy kết và đánh giá các yếu tố sinh học, hành vi, xã hội và điều trị có thể điều chỉnh.

Gia đình có thể hỗ trợ chuẩn bị bữa ăn, vận động, đi khám hoặc nhận biết hạ đường huyết, nhưng không nên kiểm soát quá mức. Hãy hỏi trực tiếp người bệnh họ mong muốn được hỗ trợ như thế nào.

Mệt mỏi, lo lắng, tức giận hoặc bế tắc vì điều trị là những thông tin lâm sàng quan trọng, không phải điều cần che giấu.

Khi gánh nặng cảm xúc kéo dài, ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, quan hệ xã hội hoặc khả năng tự quản lý; hoặc khi có dấu hiệu trầm cảm, lo âu, rối loạn ăn uống, sợ hạ đường huyết nghiêm trọng hay ý nghĩ tự sát, cần phối hợp với chuyên gia tâm lý lâm sàng, bác sĩ tâm thần hoặc nhóm chăm sóc sức khỏe tâm thần có kinh nghiệm về đái tháo đường.

Một câu hỏi về cảm xúc cũng xứng đáng có chỗ trong mỗi buổi khám đái tháo đường.

Nguồn: Trung tâm Nội tiết và Chuyển hoá, Bệnh viện Bạch Mai

Link toàn văn: https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s00125-026-06840-0.pdf