Hoàng kỳ - Vị thuốc bổ khí trong y học cổ truyền

Trong kho tàng y học cổ truyền phương Đông, Hoàng kỳ (Astragalus membranaceus (Fisch.) Bunge, Radix Astragali) từ lâu đã được xem là một trong những vị thuốc bổ khí hàng đầu. Hàng nghìn năm trước, các danh y đã sử dụng Hoàng kỳ để điều trị suy nhược, mệt mỏi kéo dài, cơ thể dễ mắc bệnh và vết thương lâu lành.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của y học hiện đại, nhiều nghiên cứu đã chứng minh nhiều tác dụng sinh học của Hoàng kỳ, mở ra những ứng dụng mới trong chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính.

Hoàng kỳ là cây gì?

Hoàng kỳ là rễ phơi hoặc sấy khô của cây Astragalus membranaceus hoặc Astragalus mongholicus, thuộc họ Đậu (Fabaceae). Cây được trồng nhiều tại Trung Quốc, Hàn Quốc và một số vùng có khí hậu ôn đới.

Theo y học cổ truyền, Hoàng kỳ có vị ngọt, tính hơi ôn, quy vào kinh Tỳ, Phế. Công năng chính gồm: Bổ khí cố biểu, lợi tiểu, trừ mủ, sinh cơ. Chủ trị: Khí hư mệt mỏi, kém ăn; trung khí hạ hãm, tiêu chảy lâu ngày, sa tạng phủ, tiện huyết, rong huyết; ra mồ hôi; nhọt độc khó vỡ; nội nhiệt tiêu khát; viêm thận mạn.

Đây là vị thuốc thường có mặt trong nhiều bài thuốc kinh điển như Bổ trung ích khí thang, Ngọc bình phong tán, Thập toàn đại bổ thang.

Thành phần hoạt chất quý

Các nghiên cứu hóa học đã xác định hơn 200 hoạt chất trong Hoàng kỳ, trong đó nổi bật nhất gồm: Astragaloside IV (saponin triterpenoid), Polysaccharides (Astragalus polysaccharides – APS), Flavonoids (calycosin, formononetin), Isoflavonoids, Amino acid và các nguyên tố vi lượng như selen, kẽm, đồng.

Tác dụng của Hoàng kỳ

Tăng cường miễn dịch – tác dụng nổi bật nhất

Đây là tác dụng được nghiên cứu nhiều nhất của Hoàng kỳ.

Các polysaccharide trong Hoàng kỳ có khả năng:

- Kích thích đại thực bào

- Hoạt hóa tế bào NK (Natural Killer cells),

- Tăng hoạt tính lympho T

- Tăng sản xuất interferon

- Điều hòa các cytokine viêm

Điều đáng chú ý là Hoàng kỳ không chỉ “kích thích” miễn dịch đơn thuần mà còn điều hòa miễn dịch, nghĩa là giúp cân bằng hoạt động của hệ miễn dịch khi quá yếu hoặc quá mạnh.

Nhờ đặc tính này, Hoàng kỳ được nghiên cứu ở các đối tượng: người hay mắc nhiễm trùng hô hấp, người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch, người sau phẫu thuậ bệnh nhân ung thư đang điều trị…

Chống oxy hóa và làm chậm lão hóa

Stress oxy hóa là nguyên nhân quan trọng gây lão hóa và nhiều bệnh mạn tính. Các flavonoid và Astragaloside IV giúp:

- Giảm tạo gốc tự do (Reactive Oxygen Species – ROS)

- Tăng hoạt tính enzym chống oxy hóa như SOD và glutathione peroxidase

- Bảo vệ ty thể

- Hạn chế tổn thương DNA

Một số nghiên cứu còn cho thấy Astragaloside IV có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động của telomerase, enzyme liên quan đến sự lão hóa tế bào. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để khẳng định hiệu quả ở người.

Hỗ trợ tim mạch

Nhiều nghiên cứu cho thấy Hoàng kỳ có thể:

- Giảm stress oxy hóa của cơ tim

Các thử nghiệm lâm sàng tại Trung Quốc ghi nhận việc phối hợp Hoàng kỳ cùng điều trị chuẩn có thể cải thiện triệu chứng và chất lượng cuộc sống ở người bệnh suy tim. Tuy nhiên, Hoàng kỳ không thay thế các thuốc điều trị tim mạch đã được bác sĩ chỉ định.

Bảo vệ thận

Trong nhiều năm gần đây, Hoàng kỳ được nghiên cứu rộng rãi ở bệnh thận mạn. Một số cơ chế được ghi nhận:

- Cải thiện vi tuần hoàn thận

Nhiều phân tích tổng hợp cho thấy Hoàng kỳ có thể hỗ trợ điều trị bệnh thận mạn khi phối hợp với điều trị chuẩn, nhưng chất lượng bằng chứng vẫn còn ở mức trung bình do đa số nghiên cứu được thực hiện tại Trung Quốc.

Hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy Hoàng kỳ có thể:

Tuy nhiên, người bệnh đái tháo đường vẫn cần duy trì chế độ ăn, luyện tập và dùng thuốc theo chỉ định; không nên tự ý thay thế thuốc bằng dược liệu.

Hỗ trợ điều trị ung thư

Đây là lĩnh vực thu hút nhiều sự quan tâm. Các nghiên cứu cho thấy Hoàng kỳ có khả năng:

- Cải thiện cảm giác ngon miệng

Một số phân tích tổng hợp ghi nhận việc phối hợp Hoàng kỳ với hóa trị ở một số loại ung thư như phổi, đại trực tràng và dạ dày có thể giúp tăng tỷ lệ đáp ứng điều trị và giảm tác dụng phụ. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay chưa đủ để khẳng định Hoàng kỳ có thể điều trị hoặc thay thế các phương pháp điều trị ung thư chuẩn. Người bệnh ung thư chỉ nên sử dụng Hoàng kỳ khi có sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa ung bướu hoặc bác sĩ y học cổ truyền.

Hỗ trợ phục hồi sau bệnh

Trong thực hành y học cổ truyền, Hoàng kỳ thường được dùng cho người: mới khỏi bệnh, sau phẫu thuật, sau hóa trị hoặc xạ trị, người cao tuổi suy nhược, ăn uống kém, mệt mỏi kéo dài. Một số nghiên cứu bước đầu cho thấy Hoàng kỳ giúp cải thiện tình trạng mệt mỏi liên quan ung thư và tăng chất lượng cuộc sống.

Có phải ai cũng dùng được Hoàng kỳ?

Mặc dù tương đối an toàn, Hoàng kỳ không phải phù hợp với mọi đối tượng. Cần thận trọng ở:

- Người đang sốt cao do nhiễm trùng cấp

- Người mắc bệnh tự miễn đang hoạt động (cần hỏi ý kiến bác sĩ)

- Phụ nữ có thai nên tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng

- Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng

- Người dị ứng với các cây thuộc họ Đậu

Theo Trung tâm quốc gia về y học bổ sung và tích hợp thuộc Viện Y tế quốc gia Hoa Kỳ (NCCIH), các tác dụng phụ hiếm gặp khi uống Hoàng kỳ có thể bao gồm phát ban, ngứa ngáy và khó chịu ở vùng bụng, triệu chứng liên quan đến mũi.

Theo Y học cổ truyền, người có các biểu hiện âm hư thường hay nóng trong, khô miệng, ra mồ hôi trộm, khó ngủ và lòng bàn tay, bàn chân nóng... không nên sử dụng Hoàng kỳ.

Ngoài ra, Hoàng kỳ có thể tương tác với một số thuốc điều hòa miễn dịch hoặc thuốc chống đông, do đó cần thông báo với bác sĩ nếu đang điều trị bệnh mạn tính.

Lời khuyên của chuyên gia

Hoàng kỳ là một trong những vị thuốc được nghiên cứu nhiều nhất trong y học cổ truyền. Những bằng chứng khoa học hiện đại đã phần nào giải thích kinh nghiệm sử dụng hàng nghìn năm của các thầy thuốc cổ truyền, đặc biệt trong tăng cường miễn dịch, chống oxy hóa, bảo vệ tim, thận và hỗ trợ phục hồi sức khỏe.

Tuy nhiên, Hoàng kỳ không phải là “thần dược”, hiệu quả của vị thuốc phụ thuộc vào đúng chỉ định, đúng liều lượng và sự phối hợp hợp lý với điều trị hiện đại. Người dân không nên tự ý sử dụng kéo dài hoặc coi Hoàng kỳ là biện pháp thay thế thuốc điều trị.

Việc kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trên cơ sở bằng chứng khoa học sẽ giúp phát huy tối đa giá trị của Hoàng kỳ trong chăm sóc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

BS.CK2 Nguyễn Thị Diễm Hương

Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM - Cơ sở 3