"Bác sĩ ruột" ở Nhật Bản – Khái niệm đơn giản có thể thay đổi cách chăm sóc sức khỏe

Ở Việt Nam, khi có vấn đề sức khỏe, nhiều người thường tự quyết định sẽ đi khám ở đâu. Đau đầu thì tìm bệnh viện lớn về thần kinh, đau bụng thì lên thẳng bệnh viện tuyến cuối, nổi mẩn thì tìm bác sĩ da liễu nổi tiếng. Không ít người còn “đi sắm bác sĩ”/ "doctor shopping", tức đi hết bác sĩ này đến bác sĩ khác cho đến khi nghe được câu trả lời mình muốn.

Trong khi đó, ở Nhật Bản lại tồn tại một khái niệm rất thú vị: "bác sĩ ruột" (かかりつけ医 – kakaritsukei). Đó không phải là bác sĩ giỏi nhất, cũng không phải bác sĩ nổi tiếng nhất.

Mà đó là người bác sĩ hiểu bạn nhất.

Theo định nghĩa của Hiệp hội Y khoa Nhật Bản, “bác sĩ ruột” là người có thể tư vấn mọi vấn đề liên quan đến sức khỏe, nắm được tình trạng bệnh của bệnh nhân, cập nhật kiến thức y học mới và khi cần sẽ giới thiệu người bệnh đến đúng chuyên khoa hoặc bệnh viện phù hợp.

Nói cách khác, họ vừa là người quản lý sức khỏe và là "người dẫn đường" trong hệ thống y tế.

1. Giá trị lớn nhất là ở việc nắm thông tin

Lợi ích đầu tiên của bác sĩ ruột là họ biết bạn trước khi bạn mắc bệnh nặng.

Nếu bạn khám ở cùng một bác sĩ nhiều năm, họ sẽ biết huyết áp bình thường của bạn là bao nhiêu, cân nặng thay đổi thế nào, gia đình có ai mắc ung thư hay bệnh tim không. Có những thay đổi rất nhỏ mà chỉ người theo dõi lâu dài mới có thể nhận ra.

Y học hiện đại không chỉ dựa vào kết quả xét nghiệm, chụp chiếu mà còn dựa vào bối cảnh của người bệnh.

Một cơn đau đầu ở người chưa từng bị bệnh sẽ khác với cơn đau đầu ở người vốn bị tăng huyết áp nhiều năm. Một cơn sụt cân ở người trẻ khác với sụt cân ở người hút thuốc lá lâu năm. Chính vì hiểu "câu chuyện" của bệnh nhân nên bác sĩ ruột thường phát hiện bệnh sớm hơn.

2. Không phải bệnh nào cũng cần đến bệnh viện lớn

Nhiều người có tâm lý "đã khám thì phải lên tuyến cuối". Thực ra, phần lớn các vấn đề sức khỏe thông thường hoàn toàn có thể được giải quyết ở phòng khám ban đầu.

Nếu vượt quá khả năng chuyên môn, bác sĩ ruột sẽ giới thiệu đúng chuyên khoa cần thiết. Điều này giúp người bệnh tránh được rất nhiều lần khám không cần thiết, giảm thời gian chờ đợi và tiết kiệm chi phí.

Ở Nhật, nhiều bệnh viện lớn còn thu thêm một khoản phí nếu người bệnh đến khám lần đầu mà không có giấy giới thiệu. Các bác sĩ viện lớn cũng sẽ giới thiệu ngược lại cho bác sĩ gần nhà, bác sĩ ruột nếu họ thấy bệnh đó không đáng phải lên tuyến trên. Và thông thường cũng có thư từ gửi gắm lịch sự chứ không để bệnh nhân tự đi hay…bơ vơ. Chính sách này nhằm khuyến khích người dân sử dụng hệ thống y tế theo đúng vai trò: bác sĩ ban đầu xử lý những vấn đề phổ biến, còn bệnh viện lớn tập trung cho các ca phức tạp. Bệnh viện/ Bác sĩ không tranh giành bệnh nhân của nhau và rất có ý thức phân tuyến giảm tải cho cả hệ thống.

3. Bác sĩ ruột không chỉ chữa bệnh

Một điều tôi rất thích ở mô hình này là bác sĩ ruột không chỉ kê đơn. Họ có thể tư vấn tiêm chủng, khám sức khỏe định kỳ, khuyên về sàng lọc ung thư, hỗ trợ sức khỏe tâm thần, thậm chí hỗ trợ cả gia đình trong nhiều quyết định y tế quan trọng.

Khi một người mắc bệnh nặng, người bác sĩ hiểu rõ hoàn cảnh gia đình thường giúp đưa ra những lời khuyên thực tế hơn rất nhiều so với chỉ nhìn vào vài tờ giấy trong hồ sơ bệnh án.

4. Nhưng mô hình này cũng không hoàn hảo

Nếu quá phụ thuộc vào một bác sĩ, người bệnh cũng có thể gặp những hạn chế của nó. Một số bác sĩ có thể chậm cập nhật kiến thức mới và không thể rành hết mọi thứ.

Một số người vì quá tin tưởng nên ngại xin ý kiến thứ hai (second opinion), khiến cơ hội tiếp cận phương pháp điều trị tốt hơn bị bỏ lỡ. Cũng có trường hợp bác sĩ giữ bệnh nhân quá lâu thay vì chuyển đến chuyên khoa đúng thời điểm.

Ngoài ra, sự quen thuộc đôi khi tạo nên "điểm mù". Khi đã quá quen với bệnh nhân, cả bác sĩ lẫn người bệnh đều có thể vô tình xem nhẹ những triệu chứng mới xuất hiện. Vì vậy, "bác sĩ ruột" không có nghĩa là bác sĩ duy nhất và phải luôn luôn tin vào.

May mắn là tại Nhật Bản, người dân hoàn toàn có thể có nhiều bác sĩ ruột khác nhau: một bác sĩ nội khoa, một bác sĩ ung thư, một bác sĩ mắt,… Không thích ông này thì hoàn toàn có thể thay ông ("thay ruột") khác ahihi. Không có hệ thống nào ép buộc người dân phải theo 1 ông theo địa chỉ hành chính của mình. Điều quan trọng là nên chốt một người cho vai trò "đầu mối" trong lĩnh vực đó, để họ hỗ trợ mình khi cần.

5. “Sử dụng bác sĩ” cũng cần sự thông thái

Là người hay đồng hành lâu dài với bệnh nhân, tôi nghĩ rằng người bệnh cũng nên học cách "sử dụng bác sĩ" một cách hiệu quả và thông minh.

Đừng chỉ đến khi đau mới đi khám. Hãy tìm một bác sĩ mà bạn cảm thấy tin tưởng, có thể trao đổi cởi mở và duy trì việc theo dõi lâu dài.

Trong mỗi lần khám, hãy kể trung thực tất cả thuốc đang dùng, các bệnh đã mắc và những điều mình còn băn khoăn. Một bác sĩ giỏi chỉ có thể đưa ra quyết định đúng khi có đầy đủ thông tin.

Đồng thời, cũng đừng ngại hỏi: "Liệu tôi có cần gặp bác sĩ chuyên khoa không?" hay "Tôi có nên xin ý kiến thứ hai không?", nhất là khi triệu chứng mãi không hết, hay có vẻ nặng hơn.

Một bác sĩ TỐT sẽ không thấy bị xúc phạm, hay tự ái bởi những câu hỏi đó. Ngược lại, họ sẽ sẵn sàng giới thiệu bạn đến nơi phù hợp nếu điều đó mang lại lợi ích tốt nhất.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng bệnh nhân không cần một bác sĩ biết tất cả mọi thứ, mà cần một bác sĩ biết GIỚI HẠN của mình và biết khi nào nên nhờ người khác giúp.

Có lẽ đó mới chính là tinh thần cốt lõi của khái niệm "kakaritsukei" ở Nhật Bản.

Trong một nền y học ngày càng chuyên sâu và phức tạp, người có giá trị nhất đôi khi không phải là người trực tiếp chữa khỏi bệnh, mà là người luôn đồng hành, hiểu bạn và chỉ đúng con đường cần đi.

Và xét cho cùng, chăm sóc sức khỏe không phải là hành trình đi tìm bệnh viện nổi tiếng nhất, mà là hành trình xây dựng một mối quan hệ lâu dài với vài người bác sĩ mà bạn thấy an tâm.

TS.BS Phạm Nguyên Quý

Trưởng khoa Ung thư Nội khoa

Bệnh viện Trung ương Kyoto Miniren

NCV lâm sàng Đại học Kyoto

Đồng sáng lập Y học cộng đồng

BS tư vấn/cố vấn tại Bernard Healthcare và OHDoctor